DILI, 08 Jullu 2025 (TATOLI)—Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, hateten pozisaun no deklarasaun Myanmar kona-ba la apoia Timor-Leste nia desizaun sai membru plenu ASEAN ne’e la’ós problema.
Notísia Relevante: Desizaun Myanmar la afeta ba TL nia adezaun sai membru plenu ASEAN
“Ne’e la’ós problema. Ha’u lahatene tanba saida, tanba reuniaun iha Malázia sira mós apoia. Ha’u sente tanba ema Myanmar ida mai iha ne’e, mai ko’alia husi ASEAN nian hodi lamenta katak sira book-aan la di’ak ho rejime, buat sira-ne’e hotu. Maibé, iha ne’ebá ema ida la halo komentáriu,” Xefe Governu ne’e hateten ba jornalista sira iha Palásiu Prezidensiál Nicolau LObato, Bairru Pité, ohin.
Tanba ne’e, Xefe Governu husu atu labele preokupa kona-ba ne’e tanba Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK), Bendito Freitas, ho nia Vise-Ministra ba Asuntu ASEAN , Milena Rangel, ne’ebé daudaun ne’e hala’o servisu másimu tebes.
“Ita lalika preokupa tanba ita nia Ministru Bendito ho nia Vise tuir hela reuniaun iha Malázia, hanoin sira esklarese ba malu ona no ita lalika hanoin barak kona-ba ida ne’e,” Xanana tenik.
ASEAN aseita TL sai membru plenu
Durante Simeira ASEAN ba da-46 iha Kuala Lumpur Malázia líder hotu-hotu fó apoiu tomak ba Timor-Leste atu bele adere ba ASEAN ne’ebé nu’udár forum importante, hodi ko’alia kona-ba situasaun hotu-hotu ne’ebé akontese iha mundu.
Maibé Timor-Leste nia adezaun ba membru plenu ASEAN sei ofisializa iha simeira ASEAN ba da-47 ne’ebé sei realiza iha fulan-Outubru 2025 ne’e iha Malázia.
Kriteria sira atu adere ba membru ASEAN
- Prosedimentu sira ba aplikasaun no admisaun ba adezaun ASEAN sei regula husi Konsellu Koordenadór ASEAN nian.
- Admisaun ba adezaun bazeia ba kritériu sira tuirmai:
(a) Fatin ne’ebé rekoñesidu jeografikamente iha rejiaun Sudeste Aziátiku;
(b) Rekoñesimentu husi Estadu Membru ASEAN hotu-hotu;
(c) Akordu atu sai vinkuladu no kumpri Karta; no
(d) Abilidade no vontade atu hala’o obrigasaun sira husi membru sira.
- Admisaun ba membru foun sei deside ho konsensu husi Simeira ASEAN, bazeia ba rekomendasaun husi Koordenadora ASEAN Konsellu.
- Nasaun rekerente sei hetan aseitasaun hosi ASEAN wainhira asina Instrumentu Adezaun nian ba Karta.
Konsulta no konsensu
- Hanesan prinsípiu báziku, foti desizaun iha ASEAN bazeia ba kona-ba konsulta no konsensu.
- Bainhira labele hetan konsensu, Simeira ASEAN bele deside oinsá desizaun partikulár ida sei foti.
- Laiha buat ida iha númeru 1 no 2 artigu ida-ne’e nian maka afeta maneira iha ne’ebé desizaun sira halo tuir hakerek iha instrumentu legál ASEAN nian ne’ebé relevante.
- Iha kazu violasaun grave ba Karta ka inkumprimentu, asuntu ne’e sei refere ba Simeira ASEAN ba desizaun.
Notísia Relevante: PM Malázia ‘esforsu estra’ hodi promove TL nia integrasaun ba membru plenu ASEAN
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes
