DILI, 12 Marsu 2026 (TATOLI)—Vise-Ministru Fortalesimentu Institusionál Saúde, José dos Reis Magno, hateten programa Wolbachia hanesan métodu inovativu ba Timor-Leste atu reforsa estratéjia nune’e presiza tempu.
“Programa Wolbachia hanesan métodu inovativu ba atu reforsa estratéjia tanba Wolbachia ne’e mai la’ós atu troka estratéjia seluk ne’e lae, maibe mai atu kompleta tan entaun presiza tempu uitoan, banhira foin mak sai husi pandemia COVID-19, dengue ataka kedas iha momentu ne’eba numeru kazu sa’e makaas loos. Maibé, Governu Timor-Leste momentu ne’eba bele rezolve,” José dos Reis Magno dehan ba jornalista sira, banhira partisipa serimónia lansamentu estratéjia nasionál saúde reprodutiva maternál neonatál, labarik no adolosente (SARMANELA) Timor-Leste.
Nia esplika, agora haree ba sikulu tinan haat dengue sempre mosu no populasaun rasik presiza tau matan ba ambiente moris nian iha uma laran nomós areadór sira tenke halo tuir saida mak MS liuhusi parseiru sira halo oinsá mak bele kontrola moras ne’e iha TL.
“Agora empreza ita esforsu makas los tanba moras ne’e endemiku ona tanba ne’e ita hotu kuidadu an hodi hamoos areadór sira,” nia dehan.
Antes ne’e, Diretór Gabinete Politika, Planeamentu, Kooperasaun no Dezenvolvimentu Saúde iha Ministériu Saúde (MS), Florindo Gonzaga, afirma katak rezultadu Programa Wolbachia só bele vizível hafoin nia implementasaun iha tinan ida ka rua.
“Ema barak kestiona razaun kazu dengue ne’ebé kontinua aumenta depoizde husik susuk ho baktéria Wolbachia. Rezutadu husi implementasaun programa ne’e labele imediatu maibé presiza tempu,” Florindo Gonzaga hato’o hodi responde ba preokupasaun públku nian kona-ba efikásia Programa Wolbachia, hafoin aumenta númeru kazu dengue.
Nia hatutan, bainhira komesa husik susuk sira ho baktéria Wolbachia iha fulan-Agostu tinan kotuk no ikus liu husik iha semana kotuk, no efeitu husi Programa referidu só bele avalia dentru tinan ida ka rua, tanba ekipa halo monitorizasaun hahú iha inisiu fulan ne’e.
Nia dehan, susuk sira ho baktéria Wolbachia tenke domina iha fatin sira-ne’ebé mak susuk Aedes aegypti konsentra ba hodi bele halakon susuk sira-ne’e.
Responsável ne’e esplika, iha implementasaun Programa Wolbachia, Timor-Leste hili estratéjia substituisaun populasionál ho signifika katak susuk sira kontinua eziste maibé númeru kazu dengue bele menus
Ida-ne’e, tuir nia, tanba presiza mantein abitat susuk nian, tanba sai hanesan hahan ba animál sira seluk, ezemplu hanesan Toke ne’e labele halakon kompletamente kedas populasaun susuk nian.
Bakteria Wolbachia introdús iha susuk inan, tanba sira-ne’e kostuma xupa ema-nia raan hodi moris, inklui salvaguarda nia tolun, aumezmu tempu transmite mós moras dengue ba ema. Kontráriu ho susuk inan, susuk aman la tata ema, só konsumu de’it aifuan nia been no hahán sira seluk
“Kuandu susuk inan ho baktéria Wolbachia kaben ho susuk aman lokál, bele hahoris jerasaun susuk ho Wolbachia no kontribui ba elimniasaun populasaun susuk Aedes aegypti. Se susuk aman ho Wolbachia kaben ho susuk inan lokál, ida-ne’e sei lakonsege oan no tolun,” nia esplika.
Jerasaun husi prosesu ne’e autusustentável, ho nune’e, Progarma Wolbachia iha natureza longu prazu. Nia mós otimista ho rezultadu Programa referidu, tanba Timor-Leste nia ambiente tropikál favorese ba sobrevivénsia susuk ho baktéria Wolbachia no ajuda la’os de’it kombate moras dengue maibé mós chikungunya no zika
Florindo Gonzaga esplika mós kona-ba bainhira ekipa husi MS halo fumigasaun no distribuisaun abate sei la fó impaktu ba susuk ho baktéria Wolbachia, tanba molok husik susuk sira-ne’e, halo ona teste laboratoriál. Ida-ne’e mós depende ba sira-nia rezisténsia ida-idak.
Relativamente ho kazu dengue, MS rejista, dezde inísiu fulan-Janeiru, kazu hamutuk 1.408, husi númeru ne’e na’in-neen (6) lakon vida no Dili mak munisípiu ne’ebé rejista kazu aas tebes (931).
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes
