DILI, 05 Juñu 2026 (TATOLI) – Fórum Organizasaun Naun-Governamentál Timor-Leste (FONGTIL), rejeita totál inisiativa Parlamentu Nasionál nian atu altera Kódigu Penál hodi kriminaliza difamasaun no injúria.
Liuhusi konferénsia emprensa, Porta voz FONGTIL, Elivania A. Correia, hato’o husi prespetiva FONGTIL nian kona-ba kriminalizasaun ba difamasaun no injúria ida ne’e bele hamate liberdade espresaun ne’ebé garante iha Konstituisaun RDTL.
FONGTIL ho membru sira hotu rejeita totál ba alterasaun ba Kódigu Penál hodi kriminaliza difamasaun no injúria bele fó afeta direta ba liberdade espresaun ne’ebé mak grantia iha Konstiuisaun RDTL artigu 40 no 41.
“FONGTIL ho nia membru sira hotu, halo leitura ba draf [esbozu] aditamentu ba Kódigu Penal, ne’e Parlamentu Nasional halo iha artigu sira 187.°-A, 187.°-B, 187.°-C, 187.°-D. Aditamentu ba artigu sira mensiona iha leten ne’e hamate ona diretu, liberdade no garantia ida-idak nian.” nia ko’alia iha edifísiu FONGTIL, Kaikoli, sesta ne’e.
Ho nune’e husu ba PN no Governu atu mantein matéria kona-ba difamasaun no injúria iha ámbitu Kódigu Sivil, ne’ebé natureza vinkulativa. FONGTIL konsidera mekanizmu sivíl sira sufisiente atu proteje direitu ba onra no reputasaun, enkuantu evita risku limitasaun ba liberdade espresaun no liberdade imprensa ne’ebé garante iha Konstituisaun.
FONGTIL mós haree katak projetu lei ne’ebé introdús rejime kompletu ida relasiona ho krime sira hasoru onra no ho estratejia hatama proposta sira ba krime difamasaun hamutuk ho proposta relasiona ho krime violénsia seksuál nian, nu’udar krime sira ne’ebé iha duni nesesidade atu haree tanba sira-nia gravidade, hodi halo proposta lei ne’e sai susar liu atu kontra.
Maibé sosiedade sivil prontu atu hato’o ninia opiniaun espesífiku ba asuntu oioin iha proposta ne’e, mezmu sira la relasiona ba-malu.
Hodi dehan, iha área liberdade espresaun no difamasaun, sei kriminaliza, entre sira seluk, hanesan iha aditamentu ne’e prevee katak difamasaun iha artigu 187-A ema ne’ebé, iha parte seluk nia oin, hatudu ba ema ida faktu ka julgamentu ofensivu ida – maski hanesan alegasaun de’it ne’ebé prejudika ema-nia onra, naran di’ak ka reputasaun sei hasoru pena prizaun tinan ida to’o tolu ka multa.
Ema ne’ebé mak reprodús de’it ka fahe fali deklarasaun difamatória mós hetan kastigu. Pena sa’e ba tinan rua to’o lima bainhira deklarasaun ne’e espalla liuhusi mídia ka meiu eletróniku ne’ebé asesivel ba públiku, bainhira ema deklara hatene katak faktu falsu, ka bainhira nia hatudu faktu ida ne’ebé relasiona ho krime.
Ba injúria artigu 187-B, liafuan ofensivu sira ne’ebé dirije diretamente ba ema ida bele hetan kastigu prizaun to’o tinan rua, aumenta ba tinan haat bainhira divulga barak liuhosi mídia ka rede eletróniku sira.
Ofensa ba ema koletivu artigu 187-D, espalla faktu sira ne’ebé bele estraga kredibilidade, prestijiu ka konfiansa hosi instituisaun ka empreza ida lori kastigu prizaun tinan ida to’o tinan rua ka multa haluan direitu ba onra no dignidade, ne’ebé pertense de’it ba ema, ba empreza no instituisaun públika sira.
Ofensa ba memória ema mate nian artigu 187C, rejime ne’e habelar atu proteje onra hosi ema ne’ebé mate ona. Krime ne’e aplika ba ema ne’ebé mate ona to’o tinan 50 liubá no sira nia família mak iha direitu atu halo akuzasaun formál.
Jornalista: Nelson de Sousa
Editór: Evaristo Soares Martins





