NASIONÁL, EKONOMIA, POLÍTIKA

PR Veta Proposta Alterasaun Lei Atividade Petrolífera Ho Razaun Lima

PR Veta Proposta Alterasaun Lei Atividade Petrolífera Ho Razaun Lima

Prezidente Repúblika, Francisco Guterres 'Lú Olo'. Imajen Tatoli/ António Gonçalves

Normal
0

false
false
false

EN-US
X-NONE
X-NONE

/* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:”Table Normal”;
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-priority:99;
mso-style-parent:””;
mso-padding-alt:0in 5.4pt 0in 5.4pt;
mso-para-margin-top:0in;
mso-para-margin-right:0in;
mso-para-margin-bottom:10.0pt;
mso-para-margin-left:0in;
line-height:115%;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:11.0pt;
font-family:”Calibri”,”sans-serif”;
mso-ascii-font-family:Calibri;
mso-ascii-theme-font:minor-latin;
mso-hansi-font-family:Calibri;
mso-hansi-theme-font:minor-latin;
mso-bidi-font-family:”Times New Roman”;
mso-bidi-theme-font:minor-bidi;}

DILI (TATOLI)—Prezidente Repúblika, Francisco Gutrerres Lú Olo, veta Dekretu Parlamentu Nasionál nú. 3/V—Primeira Alteração ba Lei n.o 13/2005, loron 2 fulan setembru, Lei Atividade Petrolífera, ne’ebé remete mai Prezidente Repúblika iha loron 16 fulan Novembru liu-ba.

“Iha ha’u nia kualidade nu’udar Prezidente Repúblika, ha’u hakarak pronúnsia, ho respeitu tomak ba órgaun soberania Parlamentu Nasionál, ha’u nian veto ba Dekretu Parlamentu Nasionál nº 3/V—Primeira alteração ba Lei nº 13/2005, loron 2 fulan setembru, Lei das Atividades Petrolíferas, tuir n.o 1 artigo 88o ita-nia Konstituisaun”, Xefe Estadu deklara liuhusi komunikadu ne’ebé Tatoli simu hosi Mídia Prezidénsia Repúblika, loraik ne’e.

Prezidente esplika veto ida ne’e ninia sentidu kle’an, dahuluk, atu evita polítika no regra investimentu nian labele esesivu demais tanba de’it atividade-sira, inklui mós operasaun sira petrolífera ne’ebé reker investimentu diretu hosi osan Fundu Minarai.

Tan ne’e, nia dehan dekretu ne’e karik promulga, ninia implikasaun maka sei kria konfuzaun no halo konke bele lakon klareza no sei la hatene distingi kona-ba saida maka ativu finanseiru no rikusoin-sira seluk.

Katak tan, maske Lei Fundu Minarai hakerek klaru nomós dekretu ida ne’e karik promulga, signifika fó lisensa atu duplika meius atu hetan finansiamentu ba operasaun petrolífera ka operasaun seluk, katak foti osan diretamente hosi Fundu Minarai ka liuhusi Orsamentu Jerál Estadu.

Nune’e, Lú Olo hatutan ho veto dekretu ne’e bele garante nafatin sustentabilidade finanseira Nasaun Timor-Leste iha tempu badak nomós tempu naruk, ne’ebé tenke tuir polítika no regra investimentu ne’ebé asegura hela nivel Rendimentu Sustentável Estimadu (RSE) atu nune’e garante maksimizasaun retornu finanseiru ba Fundu Minarai ne’e.

“Keta haluha katak Fundu Minarai ne’e fundu soberanu ida de’it ne’ebé Timor-Leste iha, ne’ebé tuir determinasaun konstitusionál, tenke obrigatóriamente nakfila ba rezerva finanseira. Lei Fundu Minarai mós fó ona dalan ba investimentu diretu ba operasaun petrolífera dezde investimentu-sira iha operasaun sira ne’e koresponde ho ativu finanseiru ka ativu líkidu ne’ebé ninia retornu finanseiru aas”, salienta.

Lú Olo informa karik Lei Fundu Minarai presiza esklaresimentu ida kle’an liu-tan, entaun la presiza halo mudansa iha Lei ne’e ninia sentidu, maibé muda de’it iha parte esklaresimentu ne’e.

“Atu halo mudansa ruma iha esklaresimentu, konserteza iha ninia instrumentu rasik, ne’ebé Parlamentu Nasionál uza tiha ona iha tempu liu-ba. Instrumentu ida ne’e nia naran “interpretasaun auténtika”, katak interpretasaun loloos ba lei ne’ebé Parlamentu rasik maka halo hodi fiksa lei ne’e ninia sentidu sein altera lei ne’e”, subliña.

“Ha’u hakarak fó hanoin fila fali ba Povu doben Timor-Leste tomak katak hosi tinan 2005 to’o ohin, Parlamentu Nasionál autoriza ona foti osan hosi Fundu Minarai hodi finansia Orsamentu Jerál Estadu tinan-tinan, hamutuk dólar amerikanu biliaun 10 resin. Montante dólar amerikanu billiaun 10 resin ne’e mai hosi Rendimentu Sustentável Estimadu (RSE) hamutuk dólar amerikanu billiaun 6,9 no osan ne’ebé foti liu RSE hamutuk dólar billiaun 4 resin”, Xefe Estadu tenik.

Lú Olo afirma komportamentu foti beibeik osan liu Rendimentu Sustentável Estimadu ne’e kontra fali Fundu Minarai ne’e ninia filozofia rasik, katak rikusoin iha Fundu atu uza ba ohin nian nomós ba jerasaun-sira ne’ebé sei tuir ita.

Prezidente Repúblika fiar dalan loos liu atu foti osan hosi Fundu Minarai, atu finansia despeza ka investimentu ruma tenke liuhusi Orsamentu Jerál Estadu, nune’e bele asegura nafatin transparénsia, naklokek ba ema hotu no iha kuadru konstitusionál nia laran.

Daruak, Prezidente Repúblika mós hakarak asegura polítika lejislativa ida ke klaru, dinámiku, maibé prudente no transparente, nune’e bele apoia simultaneamente dezenvolvimentu operasaun sira petrolífera hosi setór públiku petrolíferu administrativu, emprezariál no komersiál ne’ebé habelar dadaun ona.

Datolu, Prezidente Repúblika mós hakarak haforsa prátika di’ak hodi halo kontrolu jurisdisionál administrativu préviu ba atus no kontratu-sira ne’ebé halo iha ámbitu ida ne’e ho forma ekilibradu, no hakarak iha nafatin fiskalizasaun jurisdisionál administrativa prévia, nune’e evita katak aban bainrua Estadu maka tenke simu todan ne’ebé tuir loloos bele antesipa kedas agora labele hatodan Estadu aban bainrua, ho konsekuensia ne’ebé ladi’ak.

Dahaat, iha prosesu konstrusaun Estadu no Direitu, Prezidente Repúblika hakarak haree buat hotu ne’ebé halo tenke kontribui ho forma efetivu no di’ak liu-tan. Nune’e, iha prosesu konstrusaun ne’e tenke tuir dalan demokrátiku, tuir prosedimentus ne’ebé própriu iha interdependénsia nia laran; elaborasaun Fundu Minarai ne’e ezemplu di’ak tebes, tanba liuhusi hanoin kle’an tebes, involve konsulta públika luan tebes, análise téknika, ho haree ba dook molok lei ne’e hetan aprovasaun iha Parlamentu Nasionál.

Iha prosesu konstrusaun Estadu no Direitu, obriga ema hotu tau lei ás liu buat hotu (primazia da lei), hakruk ba regra demokrátika no prosedimentu interdependénsia funsionál, hala’o konsulta públika prévia, informasaun no responsabilizasaun, hahú kedas hosi prosesu foti desizaun, no laós bainhira asaun ida halo ona.

Dalima, Prezidente Repúblika espera katak situasaun sira defaktu labele mosu tan no nune’e obriga Parlamentu Nasionál halo lejizlasaun ho karáter retroativu hodi valida ka fó juridisidade ba atus ka faktus-sira ne’ebé deputadu-sira rasik laiha koñesimentu kle’an iha momentu foti desizaun, karik tanba sira laiha asesu ba fontes dokumentais primárias ka kópia ruma ka rona rasik, bainhira sira diskute, tetu ho prudénsia atu hola desizaun ruma kona-ba faktu konsumadu ruma.

Prezidente Repúblika fiar katak veto ida ne’e aplika de’it ba Dekretu ida ne’e. Prezidente Repúblika ninia veto ba Dekretu ida la signifika sei determina veto ka promulgasaun diploma-sira seluk ne’ebé sei tuir mai, tanba kada diploma ninia análise ketak-ketak.

“Atu ramata, ha’u nia mensájen ida ne’e, tuir nú1 artigu 88 Konstituisaun Repúblika, Prezidente Repúblika husu “apresiasaun foun” ba Dekretu ne’ebé ha’u veta ona”, Lú Olo esplika. 

Jornalista: Xisto Freitas

Editora: Rita Almeida

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!