iklan

DILI, POLÍTIKA

PN sei halo reapresiasaun ba projetu-lei Responsabilidade PR

PN sei halo reapresiasaun ba projetu-lei Responsabilidade PR

Prezidente Komisaun A PN, Joaquim dos Santos, Imajen Tatoli/António Gonçalves

DILI, 28 juñu 2022 (TATOLI)—Parlamentu Nasionál (PN) sei halo reapresiasaun ba projetu-lei Responsabilidade Prezidente Repúblika (PR) ne’ebé Xefe Estadu, José Ramos Horta, veta iha segunda (27 juñu 2022) ne’e.

Notísia Relevante: PR Horta veta projetu-lei Responsabilidade Prezidente Repúblika

“Ami haree lai se fundamentasaun la kle’an konforme konstituisaun sei haruka fali ba Prezidente Repúblika promulga, maibé deklarasaun inkonstituisionalidade formál ne’ebé ita diskute lai tanba ne’e ita tenke kumpre konstituisaun. Mezmu ita la konkorda ho deklarasaun Tribunál maibé desizaun ne’e mak rekursu ikus liu,” Prezidente Komisaun A trata asuntu Justisa no Konstituisional, Joaquim dos Santos ‘Boraluli’, hateten ba Agência Tatoli iha Parlamentu Nasionál, tersa ne’e.

Antes ne’e, Xefe Estadu hato’o pedidu ba Tribunál Rekursu (TR) hodi halo fiskalizasaun konstituisionalidade ba projetu-lei ne’e no ikus mai TR fó sai konsidera dekretu-lei PN ne’e inkonstituisionál, nune’e PR foti ona desizaun hodi veta.

Prezidente Komisaun A ne’e hateten, nia parte seidauk lee Prezidente Repúblika veta dekretu PN kona-ba lei Responsabilidade PR tanba Tribunál deklara inkonstituisionalidade formal maibé kona-ba materiál la inkonstituisionál artigu sira la kontra konstituisaun só prosesu de’it, tanba lei ne’e importante se artigu sira la kontra konstituisaun tuir PN nia kompeténsia no kumpre prosesu.

“Komisaun A mak autór halo duni lei ne’e maibé ita haree to’ok Tribunál deklara inkonstituisionalidade formál bazea ba prinsípiu iha konstituisaun artigu 95, artigu 97 ho artigu 79 Tribunál kaer baze hosi ne’e,” nia hateten.

Maibé komisaun no Deputadu iha Parlamentu kaer iha artigu 95 pontu rua alínea “k”, ko’alia kona-ba kompeténsia eskluziva Parlamentu Nasionál nian atu halo lei kona-ba estatutu ógaun Estadu no PN mós kaer ba konstituisaun artigu 79 ne’ebé ko’alia de’it kona-ba responsabilidade Prezidente Repúblika nian.

Nia dehan, ne’ebé ko’alia kona-ba iha violasaun kona-ba forma halo lei ne’e tuir komisaun nia argumentu sira-ne’ebé halo hodi fundamenta to’o lei ne’e aprova hodi haruka ba Prezidente Repúblika prosedimentu kumpre hotu.

Konstituisaun iha artigu 97 ne’e sé mak iha kompeténsia atu aprezenta antí projetu ba Parlamentu ne’e, Deputadu ka bankada Parlamentár no segundu se Governu mak haruka mai ne’e bolu proposta-lei.

Lei responsabilidade Prezidente Repúblika ne’e, Deputadu sira mak submete ne’e bolu projetu-lei, primeiru pasu tama iha formalidade konstituisionál kona-ba inisiativa lei ne’ebé hafoin Prezidente Parlamentu ho ekipa jurídiku halo apresiasaun formál lejístiku ba projetu-lei ne’e bele baixa ba komisaun kompetente.

Nia hateten, prosesu tramitasaun kona-ba atu halo lei ne’e tuir rejimentu PN identifika katak la viola prosesu formál entaun Prezidente PN baixa ba Komisaun A.

“Baixa ba Komisaun A ho prazu loron hitu tenke aprezenta relatóriu ba Parlamentu Nasionál, molok ne’e komisaun loké audiénsia ho entidade kompetente balun mai no balun la mai tanba sira dehan tempu badak liu, entaun sira haruka de’it submisaun eskrita. Bainhira PN aprova tiha iha faze jeneralidade baixa fali ba Komisaun atu diskute iha espesialidade kada artigu, ida-ne’e mós komisaun konvida entidade relevante relasiona ho matéra,” nia dehan.

Entaun Komisaun prosesa tuir rejimentu diskute formalidade no aprova hodi halo relatóriu diskusaun iha espesialidade haruka ba Parlamentu Nasionál aprova iha finál global. PN aprova tiha textu finál haruka fila-fali mai Komisaun hodi halo redasaun finál tuir prazu hodi enkamiña ba Prezidente Parlamentu Nasionál hafoin Prezidente PN haruka ba Prezidente Repúblika promulga.

“Prosesu to’o iha ne’e hotu ona ne’e tuir rejimentu ne’ebé entermu prosesual Parlamentu la viola regra formál atu halo lei. Entermu kompeténsia PN iha kompeténsia eskluziva atu halo lei Responsabilidade PR tuir termu artigu 95 alínea “k”. Agora, Tribunál konsidera viola fali alínea “k” katak envez halo lei ida de’it nusa mak halo ketak fali Prezidente Repúblika ninian. Maibé konstituisaun la obriga Parlamentu Nasionál atu halo responsabilidade kriminál órgaun soberania tuir artigu 95 alínea “k” halo hamutuk, tanba ne’e kompeténsia eskluzivu PN nian,” nia argumenta.

Nune’e, nia argumenta tan katak Komisaun la viola konstituisaun kona-ba inkonstituisionalidade formál, mezmu nune’e nafatin kumpre desizaun hosi Tribunál mak rekursu ikus liu.

“Tanba ne’e Komisaun A la viola konstituisaun kona-ba inkonstituisionalidade formal ne’ebé ko’alia buat rua de’it prosesu ho kompeténsia. Ne’ebé, prosesu komisaun kumpre no kompeténsia PN nian la viola, Tribunál deklara inkonstituisionál formál ne’e fundamentasaun la forte ida. Maibé ita tenke simu desizaun Tribunál nian tanba konstituisaun mak dehan, Tribunál desizaun ikus mak tenke simu. Maibé ha’u lamenta deklarasaun Tribunál la fundamenta loloos,” nia hateten.

Jornalista : Nelson de Sousa

Editór       : Cancio Ximenes

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!