DILI, 02 agustu 2022 (TATOLI)—Prezidente Asosiasaun Tane Konsumidor, António Ramos da Silva hateten, situasaun hanesan ne’e prezensa Estadu tenke iha, labele husik kompañia sira mak determina folin mina, maske iha konstituisaun RDTL hakerek merkadu livre maibé iha situasaun krize Estadu tenke iha prezensa.
“Ami husu ba Estadu presiza garante kombustivel liuhosi Timor GAP nu’udar Empreza Públika bele hatama mina. Iha situasaun krize ne’e, Estadu nia prezensa tenke iha hodi labele husik kompañia sira mak determina folin mina,” Prezidente Tane Konsumidór ne’e hateten liuhosi ninia aprezentasaun peskiza kona-ba folin kombustível, iha FONGTIL Caicoli, tersa ne’e.
Governu iha estrutura Timor GAP, Empreza Públika (E.P) ida-ne’e hanesan jestaun ida ba instituisaun sira labele monopoliu iha merkadu entaun Timor GAP tenke involve hotu hodi hatama mina atu halo balansu iha presu ne’ebé kompetetivu, tanba lei iha no fasilidade Instituisaun Timor GAP, E.P mós iha.
Iha Timor-Leste, iha distribuidór tolu Mak hanesan ETO, Pertamina no Global, sira-ne’e mak hatama mina maibé impaktu ba konsumidór sira mak kuandu funu Rusia ho Ukraina ne’e halo mina folin sa’e globalmente.
Tane Konsumidór fóti dadus iha loron 01 agostu 2022 ba nasaun vzjiñu sira hanesan Indonézia, Malázia, Singapura no Austrália sai hanesan sasukat ida.
“Ami foti dadus iha loron 01 agustu 2022 nian ba folin mina iha Indonézia Pertamax Turbo l6.200 ($1.09) kada litru, Dexlite RP. 15.000 ($1.01) kada litru, Singapura Pertamax SGD 33,25 ($2.36) kada litru, Diesél SGD S 2.76 ($2.01) kada litru, Malázia Ron97 4.55 RM ($1.02) kada litru, Dissel 2.15 RM ($0.48) kada litru. Austrália foti hosi referénsia NT Darwin, $1,99 ($1.39) Dissel $. 2.26 ($ 1.58). Ho situasaun merkadu intemasionál ne’ebé ninia folin fila ba normál hodi hein sorumutu 0PEP+ ne’ebé sei hala’o iha loron 03 fulan agustu tinan 2022 hodi determina folin mina ba fulan setembru nian,” nia relata.
Enkuadramentu legál iha konstituisaun RDTL hateten kona-ba direitu Protesaun konsumidór ba bens publiku hanesan mós asesu ba konsumidór tuir Lei númeru 8/2016 8 jullu ne’ebé ko’alia kona-ba Lei protesaun konsumidór sira-nia direitu.
Tuir lójika buat rua mak konsumidor sira iha mak kulidade produtu ne’ebé konsumu no mós folin, tanba ne’e TL hasoru problema boot iha mós Lei ida kona-ba presu justu ne’e kona-ba mina laiha Lei ida atu regula no fó nia presu la kontempla hodi determina mina nia folin iha, no mós lei nú. 1/2012, fevereiru kona-ba atribuisaun kbiit ba iha ANP.
Governu presiza halo atualizasaun ba rejime legál sira tanba iha presu justu tabela mamuk hodi Governu tabele regulariza folin mina.
Enkuantu Lei la fó dalan ba ANP atu bele regulariza folin kombustível iha situasaun espesiál ka krize, tanba ne’e Tane Konsumidór iha hanoin ona atu Governu halo alterasaun ba Lei ne’e no fó kompeténsia sira hodi nune’e iha futuru bele halo intervensaun ba presu mina bainhira iha krize ruma.
Ho ne’e, Tane Konsumidor sujere ba Governu hodi atualiza Lei, nune’e bele fó dalan ba ANP, I.P ne’ebé nu’udar entidade reguladora ba kontrolu mina iha parte folin nian, husu mós ba Timor GAP hatama mina atu bele kria merkadu kompetetivu atu fornesedór ne’e la’ós emprezariu privadu sira de’it maibé iha mós Governu nian.
Diretór Ezekutivu FONGTIL, Valentim da Costa Pinto hatutan, iha situasaun krize ekonómika ne’ebé mundu afeta tanba funu Rusia ho Ukraina ne’ebé provoka folin mina ne’ebé sa’e iha merkadu intemasionál no folin ba nesesidade bázika sira mós sofre inflasaun.
Haree situasaun merkadu mundiál ne’ebé mak folin mina hahú normaliza daudaun ne’ebé hatudu iha loron 01 agostu 08/2022 mak hanesan; “Iha brent London, mina folin tuun 63 sentimus (0,6%) ne’ebe folin mina matak $103,34 USD/barril. Enkuantu WTI (West Texas Intermediate) Estadu Unidu Amérika folin mina matak monu 75 sentimus (0,7%) folin mina matak barrill koresponde 397,8 USD no wainhita negósiu iha merkadu Asiatiku nian tun ba $95 USD/bam, iha merkadu rai vizinhu sira ne’ebe mak besik Timor-Leste hanesan (01.08.2022).
Iha Timor-Leste mós konsumidor hein surumutuk no husu prezensa Estadu iha situasaun atuál ne’ebé afeta ba konsumidór sira.
“Situasaun sira hanesan ne’e presiza Estadu ninia prezensa tanba Direitu Konstitusionál ba konsumidór sira hodi asesu ba hens konsumu. Presiza intervensaun bandu Estadu hosi garante asesu ba kombustível, liuhosi Timor GAP Empreza Públika (E.P) bele fó garantia hodi hatama mós mina,” nia sujere.
Nia husu ba Governu, presiza fó kbiit ba ANP, I.P hodi hala’o ninia kna’ar nu’udar reguladora, liuhosi atualizasaun ba Dekretu-Lei ne’ebé la kontempla kona-ba limita másimu no mínimu ba folin kombustível.
Jornalista : Osória Marques
Editór : Cancio Ximenes




