DILI, 20 agostu 2022 (TATOLI)—Eis Vise Sekretáriu Jerál Resistência Nacional dos Estudantes de Timor-Leste (RENETIL), Mariano Assanami Sabino, hateten konstrusaun pás iha komemorasaun loron konsulta populár 30 agostu ba dala-XXIII ne’e, Timor-Leste tenke kontinua hala’o rekonsiliasaun entre timoroan hodi hametin pás no unidade.
Nia hatutan, konstrusaun pás ne’e hahú kedan iha tinan 1999 atu labele iha tan konflitu, nune’e TL hahú kedan ho rekonsilasaun no Nasaun Unida (ONU) rasik envolve hamosu unidade ida atu haree krime grave ne’ebé mosu hodi hahú kedan ho rekonsilasaun.
Notísia Relevante: PR Horta: tempu ona hatudu Timor-Leste nia onestidade kona-ba rekonsiliasaun
“Tanba ne’e mak ho komemorasaun loron konsulta populár ba dala-XXIII ne’e, ha’u hanoin primeiru tinan 23 ona ita tenke mantein oinsá ita tau iha fatin restu mortál sira inklui restu mortál saudozu Nicolao Lobato ho sira seluk ne’ebé mak ita atu dignifika iha fatin. Seluk mak ita tenke kontinua fila-fali rekonsilasaun tanba problema Timoroan fahe malu ne’e mai hosi tinan 1975 kedan problema katuas sira entaun katuas sira sei iha agora daudaun lidera hela rai ida-ne’e, sira tenke rezolve problema ida-ne’e. Rekonsiliasaun la signifika katak Timoroan hotu-hotu iha Atambua fila hotu, lae. Ema ida-idak buka moris ate iha Timor mós ba buka moris hodi servisu iha fatin seluk,” Mariano Assanami Sabino hateten ba Agéncia TATOLI relasiona ho komemorasaun loron konsulta populár ba dala-XXIII ho tema “Ho espiritu loron konsulta populár 30 agostu 1999 mai ita hametin pás no estabilidade ba dezenvolvimentu iha ita-nia rai Timor-Leste’’, iha sede Partidu Demokrátiku, Colmera, Dili.
Rekonsilasaun atu hatur nafatin, nia dehan, timoroan hotu-hotu na’in ba rai ida-ne’e no harii Timor foun ida ba Timor oan tomak, nune’e Timor foun ida-ne’ebé laiha ona konflitu, laiha ona problema ne’ebé liga ba pasadu, ne’ebe ema hotu dehan ‘Adeus Konflitu, Bem-vindu Dezenvolvimentu” hodi bele la’o ba oin.
“Tanba ne’e, primeiru, hanoin ita hahú ukun rasik an ita ko’alia kona-ba konstrusaun haat importante. Ida, ita ko’alia kona-ba konstrusaun Estadu, konstrusaun nasaun no depois konstrusaun karáter, maibé ida-ne’ebé mak prinsipál mak konstrusaun ba pás,” nia dehan.
Iha konsekuénsia no dezafiu barak timoroan tenke hasoru, tanba ne’e prolema timoroan nian, timoroan tenke hamirik hakat ba oin ho faze no paradigma foun ida ba iha polítika, sosiál, kulturál, ekonómia ne’e, timoroan tenke kuda pensamentu foun hodi TL bele la’o ba oin.
“Komemorasaun konsulta populár ba dala-XXIII falta tinan ida atu halo tinan 24 hanesan mós ita-nia luta tinan 24 ne’ebé naton ba timoroan atu rekoñese haree ita-nia pasadu ba sala ne’ebé liu ba mais ita tenke fó fali esperansa ba jerasaun foun ba timoroan hotu-hotu na’in ba Timor dignifika moris ho dignu iha ita-nia rai,” nia hateten.
Atuál Prezidente Partidu Demokrátiku (PD) ne’e hateten, atu hametin pás relasiona ho polítika Estadu liuhosi Prezidente Repúblika (PR), José Ramos Horta, hala’o rekonsiliasaun ho timoroan sira iha Timor Osidentál tuir dokumentu fraternidade umana ne’ebé Parlamentu Nasionál (PN) aprova rezolusaun ho unanimidade, hanoin asaun PR nian ne’e di’ak tebes hodi hametin unidade ho timoroan sira nasaun viziñu ne’e.
“Hanoin valór fraternidade umana ida ne’ebé Amu Papa ho lidér boot Musulmanu maka asina ne’e importante tebes mai ita. Tanba iha ita-nia luta mós ko’alia kona-ba direitu umanu ne’e hanesan kartus ka bala ida, ita uza hodi tiru malu entaun ita tenke fó valór nafatin ba ida-ne’e atu bele pás ne’e la’o ho di’ak,” nia dehan.
Notísia Relevante: Konseitu rekonsiliasaun transforma ona iha relatóriu CAVR “Chega!”
Ida-ne’e, atu muda mentalidade sente na’in ba rai ida-ne’e no hapara ona ho konflitu buat ne’ebé mak la di’ak, la dignifika malu ne’ebé mak la rai ba valór umanidade ne’ebé mak TL defende durante ne’e.
Parte ida seluk, nia hatutan, mak halo rekonsilasaun oinsá timoroan tenke rekuiñese malu, pasadu hatuur fila-fali, bolu malu hamesan maun-alin maske justisa tau iha nia fatin ne’ebé propriu.
Tanba, ko’alia kona-ba justisa ne’e ko’alia kona-ba hahú iha tinan 1975 to’o 1999 no problema barak ne’ebé mosu, entaun TL tenke haree oinsá mak bele hakat liu ida-ne’e hodi lori atmosfera foun ida-ne’ebé timoroan hotu bele sente ne’e sira-nian, pasadu timoroan hakat liu ona maibé Estadu mós tenke fó rekuperasaun, fó valór ba saida mak iha pasadu.
“Lutadór sira, funu na’in no erói tenke haklaken tau iha fatin ne’ebé dignu ba eroi nia oan sira, tanba sira nia aman sira luta ba rai atu ukun an, la’os sira nia oan sira odiu malu fali. Tanba sira-nia aman defende rai ida-ne’e la’ós hadau malu toos ka natar maibé defende ba rai ida-ne’e entaun Estadu tenke halo jestaun pos-konflitu ida-ne’ebé di’ak hodi hatur hotu-hotu ne’e justu,” nia hateten.
Justu liu ba rai independente ona tenke moris ba ema hotu-hotu di’ak no ba povu hotu-hotu, tanba ne’e eroi sira luta hodi oferese rai ida hodi povu moris di’ak, nune’e timoroan sira bele halo polítika no bele goja liberdade ne’e hanesan nasaun, Estadu no hanesan identidade ida.
Nune’e, Assanami hateten, asaun ne’ebé PR Horta hala’ao ne’e nafatin relevente ho situaun atuál no rekonsiliasaun ne’ebé Xefe Estadu hala’o ne’e hanesan kontinuasaun tanba prezidénsia mak tenke halo duni ida-ne’e tanba eis Prezidente Repúblika, Xanana Gusmão, hala’o uluk ona.
“Ne’ebé, agora daudaun kontinua fila-fali no ita iha ona rekomendasaun ‘Chega!’ hosi CAVR. Ha’u hanoin Prezidente Repúblika iha ona ekipa ida forte tebes, iha gabinete ne’ebé sei ko’alia fali ho Parlamentu Nasionál, Governu atu bele fasilita fraternidade. Dokumwntu fraternidade umana ne’e relevante ho ita-nia situasaun no bele sai ponte ida para ita atu hakotu ita-nia problema pasadu,” nia dehan.
Lia tatoli
Tanba ne’e, atuál membru Parlamentu Nasionál (PN) ne’e hato’o ninia lia tatoli ba povu Timor-Leste iha ámbitu komemorasaun loron konsulta populár ba dala-XXIII liu-liu ba foinsa’e sira katak joven sira-nia distinu situasaun difisíl ida-ne’ebé mak susar tebes, tanba kampu servisu problema oioin ne’ebé joven hasoru, maibé tenke halo buat ruma iha ida-idak nia moris hodi bele kontribui ba nasaun.
“Imi karik moris iha ami-nia tempu imi halo saida mak ami halo. Imi moris iha 1975, imi halo saida mak iha ne’eba. Ohin, imi-nia tempu kontinua defisíl tanba ne’e mak tenke halo buat ruma iha ida-dak nia moris, iha ida-idak nia aprendizajen, iha ida-idak nia servisu, ita bele kontribui ba ita-nia rain,” nia apela.
Notísia Relevante: PM Taur: “Ita-nia rekonsiliasaun sai ezemplu ba joven banati tuir’’
Nia hameno ba joven mate restu sira atu nafatin afirma katak tenke nafatin luta kontinua no mantein nafatin ida-dak nia servisu no ida-idak nia kontribuisaun, hodi mehi ukun rasik an la’o nafatin ba oin liu-liu ba jerasaun foun sira.
Ba jerasaun tuan sira, nia tatoli, oinsá mak hamutuk buka konsensu nasionál maske iha diferensa hodi lori dezenvolvimentu nasaun ne’e ba oin.
Nune’e mós, nia tatoli ba polítiku no partidu polítiku sira hotu hamutuk atu importante ba rai ida oinsá hamutuk lori dezenvolvimentu ba moris di’ak povu nian.
“Estadu ne’e povu nian no partidu politiku tenke iha konsensializa nia militante, ninia kuadru hodi komprende ida-ne’e, partidu manan ona hanoin Governu ne’e partidu nian ona, ne’e la loos.,” nia hateten.
Nia dehan, partidu iha atu servi no jerasaun foun sira-ne’ebé mak karik envolve iha partidu oioin, partidu ne’ebé mak balun opozisaun no balun nein tur iha parlamentu maibé potensialidade joven hotu-hotu ne’e tenke aproveita nafatin hodi nia kontribui ba dezenvolvimentu ba nia-rain.
“Ema ida labele izoladu tanba de’it nia partidu ka manan maibé izoladu tanba nia iha opozisaun ne’ebé ema hotu-hotu tenke kontribui ba nia rai liuhosi Governu, liuhosi funsionáriu públiku, liuhosi agrikultor, peskadór, empreza no liuhosi dalan oioin maibé timoroan tenke kontribui. Ita hotu tenke hamutuk hodi rai ida-ne’e ba oin tuir objetivu ukun rasik an nian,” nia esplika.
Notísia Relevante: PN aprova rezolusaun adota deklarasaun Pás Mundiál ho unanimidade
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes
