DILI, POLÍTIKA

Konseitu rekonsiliasaun transforma ona iha relatóriu CAVR “Chega!”

Konseitu rekonsiliasaun transforma ona iha relatóriu CAVR “Chega!”

Deputadu Bankada CNRT, Adérito Hugo da Costa. Imajen Tatoli/ Egas Cristóvão.

DILI, 04 agostu 2022 (TATOLI)—Deputadu hosi bankada CNRT, Aderito Hugo da Costa, hateten konseitu rekonsiliasaun transforma ona iha relatóriu Comissão de Acolhimento, Verdade e Reconciliação de Timor-Leste (CAVR-TL) ho titulu “Chega!’.

Nia hatutan, rekonsiliasaun iha kontextu atuál ho definisaun sidadania klaru ona, entaun laiha ona meiu tanba timoroan sira iha Timor Osidentál ne’e sira-nia estatutu sai ona sidadaun Indonézia no la’ós ona sai sidadaun Timor-Leste.

Notísia Relevante: PR Horta: tempu ona hatudu Timor-Leste nia onestidade kona-ba rekonsiliasaun

“Konseitu rekonsiliasaun ne’e transforma ona iha ita-nia dokumentu ka relatóriu “Chega!” no agora rekonsiliasaun iha kontextu ida atuál ho definisaun sidadania ne’e klaru ona. Ita laiha ona meiu ida katak ita bele dehan hosi kanal ida-ne’e husu nafatin sira hanoin desizaun ba ida-ne’e hotu ona. Sé mak mai Timor-Leste no sé mak deside ba ne’eba sai hanesan sidadaun Indonézia. Tanba, regra Estadu sidadania Indonézia mós regula ema,” Deputadu Aderito Hugo da Costa, hateten ba Agência TATOLI iha Parlamentu Nasionál, kinta ne’e.

Deputadu CNRT no eis jornalista, Aderito Hugo da Costa, ninia pontu de vista ba polítika Estadu liuhosi Prezidente Repúblika halo rekonsiliasaun ho timoroan iha Timor Osidentál no timoroan iha Timor-Leste, relasiona ho dokumentu fraternidade umana hodi nuné’é timoroan ne’ebé daudaun iha Timor Osidentál ne’ebé hakarak fila bele fila ho ida-idak nia konsiénsia la’ós obrigatóriu. Ida-ne’e hanesan ona iha konseitu rekonsiliasaun ne’ebé konstan ona iha dokumentu Chega!.

Maibé, tuir nia, konsiderasaun timoroan iha Timor osidentál nia estatutu hanesan ema Indonézia ona no eis sidadaun Timor tanba desizaun sidadania ne’e sira sai ona sidadaun Indonézia, ne’ebé lei Indonézia mós regula no Governu Indonézia mós fó regalias lubun ida trata sira hanesan sidadaun Indonézia nian ho asiténsia sira, no ikus mak fó rai no uma permanente ba sira.

Agora, nia hateten, Timor-Leste nafatin konsidera sira ema Timoroan maibé Timoroan ne’ebé deside ona sidadaun ne’eba nian, a não ser sira-ne’ebé tanba servivu seidauk reforma no sira deside reforma mak mai fali Timor-Leste ne’e buat seluk ida-nian.

“Ba sira-ne’ebé foti sira-nia desizaun rasik katak sira hosi parte Indonézia, ida-ne’e labele obriga. Entaun ha’u espera Prezidente Repúblika ninia komunikasaun ne’e iha nivél ida-ne’e de’it no espera saida mak Prezidente Repúblika halo ne’e hanesan kontaktu kulturál ida de’it hanesan ema ne’ebé eis-timoroan,” nia hateten.

Tanba, kanál rekonsiliasaun dezde iha tinan 1999 mai ne’e liuhosi CAVR nian ne’e, espasu Governu rua halo Timor-Leste ho Indonézia liuhosi polítika rekonsiliasaun ninian maibé nafatin kumpre regra sidadania no universál regula hela ida-ne’e tanba liu-hosi prosesu.

Kona-ba deklarsaun PR nian atu dada prosesu eis pro-autonomia ne’ebé lista naran rejista iha krime graveu, Deputadu hosi bankada opozisaun ne’e lakohi espekula tanba dokumentu Estadu Timor-Leste nian transforma introdús iha polítika rekonsiliasaun.

“Dokumentu Estadu Timor-Leste nian, ha’u lakohi atu espekula tanba dokumentu formál ne’ebé transforma hosi servisu Estadu nasaun rua nian, dezde polítika rekonsiliasaun introdús mak transforma ona ba dokumentu “Chega!”, nune’e espera katak Prezidente Repúblika komprende ho didi’ak dokumentu “Chega!” ne’ebé define ho konsensu Estadu rua ne’e nian. Servisu CAVR “Chega!” nia katak responsabilidade ba tinan 24 ninian responsabilidade koletivu Estadu la’ós individu. Ida-ne’e mak dokumentu “Chega!” ninia liafuan xave ba pasadu relasiona ho situasaun traumátiku ne’ebé envolve Timor-Leste ho Indonézia,” nia esplika.

Nia parte seidauk haree konteúdu Prezidente Repúblika ninia linguajen ne’e maibé kaer ba komunikasaun hotu-hotu linguajen sai ho ida-ne’e ba pasadu nian mak dokumentu “Chega!” transforma no define rekomendasaun “Chega!” hodi fornese ba Estadu rua ne’e.

“Ida ne’e mak iha ita-nia relasaun Estadu Timor-Leste ho Indonézia to’o agora depois situasaun traumátiku tinan 24 ne’ebé ema barak la espera, ita bele iha relasaun amizade ida imediatu hafoin referendu ka konsulta popular,” nia dehan.

Dokumentu “Chega!” no jestu ida-ne’e mak sai ezemplu ba nasaun sira iha post-konflitu iha rejiaun barak iha mundu ne’e halo, liu-liu iha Afrika modelu ida Timor-Leste halo Indonézia ninian ne’e.

Nune’e, komunikasaun entidade Estadu Timor-Leste nian, hanesan Xefe Estadu halo bazea ba dokumentu sira-ne’ebé define ona, se lae kria konfuzaun ba públika kona-ba pozisaun Estadu nian.

Prosesu Rekonsiliasaun Komunidade

Tuir dokumentu CAVR nian ne’ebé Agência Tatoli asesu katak, CAVR nia funsaun importante ida seluk mak oinsá atu promove rekonsiliasaun iha Timor-Leste. Objetivu ida-ne’e hato’o dezeñu programa CAVR nian sira no dalan oinsá atu implementa programa sira-ne’e. CAVR ne’e adota hakbesik ida-ne’ebé tomak, integradu atu promove rekonsiliasaun iha Timor-Leste ne’ebe involve sosiedade sira iha nivel hotu-hotu iha nia servisu.

CAVR hakbesik nia servisu kona ba objetivu hosi rekonsiliasun nian hosi sikun oioin. CAVR ne’e hatene katak, buat ne’e atu efetivu duni, servisu rekonsiliasaun ne’e tenke involve ema individuál, família, no grupu iha komunidade hosi parte konflitu hotu-hotu, ne’ebé to’o iha nivel aas liu iha lideransa nasionál nian no tenke kontinua iha futuru.

CAVR nia inisiativa ba rekonsiliasaun iha nivel kraik bootliu mak programa kona-ba Prosesu Rekonsiliasaun Komunidade (PRK). Programa ida-ne’e seidauk koko iha fatin seluk n’ebe halo dezeñu ba programa rekonsiliasaun iha komunidade lokal sira-nia laran. Programa ne’e nia objetivu atu hetan reintegrasaun fali hosi ema sira-ne’ebe mak sai tiha-ona ema ketak ida husi sira-nia komunidade rasik tanba iha relasaun ho sira-nia hahalok politika hanesan halo krime “ladun sériu”, no halo asaun aat durante konflitu poltika iha Timor-Leste.*

Prosedur PRK nian bazea ba filozofia ida katak rekonsiliasaun iha komunidade nia laran sei bele hetan susesu bainhira buat ne’e halo liuhosi mekanizmu ida-ne’e ne’ebé involve komunidade rasik no sira-nia partsipatoria másima. Mekanizmu ida-ne’e tau hamutuk ho prátika sira hodi halo justisa tradisionál nian, tesi lia, mediasaun no aspetu hosi lei kriminál no lei sivil nian sira.

CAVR nia mandatu ne’ebé hakerek iha regulamentu 2001/1019 atu organiza programa rona-malu ne’ebé bazeadu iha komunidade. Iha programa rona-malu ne’e, vitima no ema sira ne’ebé halo sala no komunidade sira seluk bele hola parte diretamente iha oinsá atu hetan solusaun ida ne’ebé atu oinsá ema sira-ne’ebé mak halo ona krime iha tempu liubá, bele hetan fali sira-nia fatin iha komunidade nia leet.

Rezultadu programa Prosesu Rekonsiliasaun Komunitária (PRK) nian hatudu katak servisu ne’e halo kontribuisaun reál ida ba prosesu rekonsiliasaun iha komunidade nia laran iha Timor-Leste, no reintegrasaun hosi sala-na’in sira ba komunidade nia lert. Hamutuk hotu sala nain 1,371 mak halo hotu PRK ho susesu numeru ne’e aas liu tiha hosi numeru 1000 ne’ebé aseita ona atu halo. Vitima, sala-na’in no komunidade halo relatoriu ba CAVR programa PRK nian fó kontribuisaun ida ne’ebé signifikante tebes atu mantein situasaun dame iha sira-nia komunidade no atu tesi ka hakotu lia kona ba diferensa sira iha tempu uluk.

Atu habadak, katak durante períodu operasionál programa Prosesu Rekonsiliasaun Komunitária (PRK) nian ne’e:

  • CAVR simu deklarasaun hamutuk 1,541 hosi depoente sira husu atu partisipa iha PRK, sira-nia hakarak sira-ne’e hato’o liu ona ba Gabinete Prokuradór Jerál (GPJ) nian.
  • Kazu sira-ne’ebé involve deponente sira hamutuk 1,371 mak tesi liuhosi programa rona-malu PRK nian.
  • Gabinete Prokuradór Jerál nian la fó aprovasaun ba kazu hamutuk 85 atu tesi ho programa PRK nian no kazu sira-ne’e oras ne’e iha GPJ nia liman.
  • Hamutuk kazu 32 mak sei suspende hela sira-nia programa rona-malu tanba iha informasaun kredibilidade ruma mak hateten katak kazu sira-ne’e iha karik iha relasaun ho “ofensas krime sériu nian”, ka tanba komunidade sira la hatán atu simu fali depoente sira.
  • Hosi numeru iha leten ne’e hatudu katak kazu tomak besik 90% simu ona no halo prosesu to’o reaata. Hamutuk kazu 10% ne’ebé mak sei hela, ne’ebé mak depoente sira la mosu iha programa rona-malu nian, programa rona-malu ne’e adi’a fali ka GPJ nian mak la hatán atu tesi liuhosi PRK nia programa.

Harii CAVR

Iha juñu 2000, reprezentante sira hosi sosiedade sivil Timor-Oan sira, Igreja Katolika no líder komunidadi sira hala’o workshop ida atu hanoin kona-ba mekanizmu justisa tradisional, ne’ebé hetan apoiu hosi Unidade direitu humanu UNTAET nian. Hanoin diak n’ebe atu hari’i Komisaun lia lo’os ba Timor-Leste nu’udar parte hosi nia agenda. Workshop ne’e rekomenda katak proposta ida atu harii Komisaun independente ida ho mandatu atu investiga violasaun sira iha pasadu no promove rekonsiliasaun presiza tau iha primeiru Kongresu Nasional CNRT nian iha agostu 2000.

Kongresu CNRT adopta vizaun kona-ba rekonsiliasaun hanesan;

“Rekonsiliasaun nu’udar prosesu ida, ne’ebé rekoñese fallansu sira iha pasadu inklu arrependementu no perdua-malu nu’udar produtu hosi dalan ida ne’ebé belit hamutuk iha prosesu atu to’o justisa; ida-ne’e mós prosesu ida ne’ebé tenke involve povu Timor-Leste, nune’e siklu kona-ba akuzasaun, nega no kontra-akuzasaun bele halo naksobu. Prosesu ida-ne’e sei la-haree de’it hanesan rezolusaun konflitu ida ka meiu polítika de’it ho objetivu atu hakmatek no reintegrasaun individu ka grupu sira iha kontestu hosi sira-nia vontade atu simu independénsia no soberania Timor-Leste nian, maibé liu sira-ne’e hotu tenke haree nu’udar prosesu ida-ne’ebé lia lo’os tenke sai nu’udar rezultadu”.

Kongresu ne’e ho lian ida de’it rekomenda kona-ba estabelesimentu Komisaun ida atu lori fila ema no Rekonsiliasaun Nasional.

Iha 21 janeiru 2002, Administrador Tranzitoria, Sergio Vieira de Mello, fó pose ka foti juramentu nu’udar komisariu nasionál mane na’in-lima no feto na’in-rua ne’ebé painel selesaun nomeia tiha ona. Sira ne’ebé eskollidu ne’e mak: Aniceto Longuinhos Guterres Lopes, Pe. Juvito Rêgo de Jesus Araújo, Maria Olandina Isabel Caeiro Alves, José Estévão Soares, Reverendu Agustinho de Vasconcelos, Isabel Amaral Guterres no Jacinto das Neves Raimundo Alves.

Notísia Relevante: PN apoiu Horta halo rekonsiliasaun ho timoroan iha Timor Osidentál no TL

Jornalista : Nelson de Sousa

Editór       : Cancio Ximenes

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!