DILI, 23 fevereiru 2023 (TATOLI)—Ministru Asuntu Kombatente Libertasaun Nasionál (MAKLN), Júlio Sarmento “Meta Mali”, hateten timoroan presiza fó valór ba loron 3 marsu nu’udar loron nasionál veteran, tanba iha loron ida-ne’e mak mak sai inísiu ba inspirasaun hodi luta no hakat ba independénsia.
“Loron nasionál veteranu 3 marsu ne’e mak sai inísiu no hetan inspirasaun hodi ita hakat prosesu lubuk ida hodi luta ba independénsia. Nune’e husu ba ema hotu-hotu no liliu ba veteranu, juventude no estudante sira hodi partisipa iha loron importante 3 marsu ne’ebé fó valór ba ita-boot sira. Husu atu kontribui, nune’e loron importante ne’e sai morin no ksolok ba ita hotu iha Timor-Leste,” Meta Mali hateten ba Agência Tatoli, iha nia kna’ar fatin, Caicoli, kinta ne’e.
Tanba ne’e, nia dehan, tema ba loron nasionál veteranu ne’ebé hateten “Hametin Unidade ba Dezenvovlimentu Nasionál” ne’e, sei hametin foinsa’e sira-nia patriotizmu, nasionalizmu mak presiza hametin pás no estabilidade ba dezenvolvimentu ba rai ida-ne’e no prosesu hotu la’o hela maibé presiza ba konxiénsia maske iha diferensa polítika.
“Tanba ita haree krize polítika ne’ebé akontese iha tinan 2006 ne’e krize boot, maibé ema hotu hamutuk hodi kontribui, nune’e nafatin iha armónia mak to’o ohin loron iha pás no estabilidade nia-laran. Ha’u atu hateten katak krize instituisional ne’e mak akontese iha rai Afrika ne’ebá karik krize naruk to’o ohin loron. Maibé, ita Timor bele rezolve tinan ida-rua, entaun ita bele dehan Timor iha kapasidade, hatene rona malu no respeita malu entaun bele dehan Timor iha duni pás no estabilidade nune’e deznvolvimentu la’o,” Governante ne’e dehan.
Dala barak ema dehan povu iha estabilidade no pás hela maibé na’iu-ulun sira mak laiha pás no estabilidade, nia dehan, la’ós na’in-ulun hotu-hotu maibé iha ida-rua de’it tanba povu hatene ona sira-nia na’in-ulun sira.
“Importante mak povu maduru, tanba haree povu agora ne’e maduru ona,” nia dehan.
Vise Prezidente Konsellu Kombatente Libertsaun Nasionál (CCLN, sigla portugés), Mario Reis “Marito Reis”, hatutan ho tema ne’ebé iha katak timoroan sira nafatin halo reflesaun ba ida-idak nia-an.
“Ita hakarak halo apelu ida ba ita-nia lideransa polítika sira tanba to’o agora ita la fortifika ita – nia unidade. Entaun laiha mak dezenvolvimentu mós laiha, nune’e liuhosi tema ne’e timoroan sira nafatin halo reflesaun no líder sira halo reflesaun ba sira-nia-an,” nia dehan.
Tanba, nia fó hanoin, bainhira dezenvolvimentu atu la’o di’ak iha futuru mak presiza lideransa sira-nia unidade, maibé presiza mós kontribuisaun hosi joven no estudante sira-ne’ebé futuru ba rai ida-ne’e nian.
Atividade sira-ne’ebé atu realiza iha ámbitu Komemorasaun Loron Nasionál Veteranu nian ba dala-VII (2017-2023) ne’e sei hahú hosi loron 01 to’o 03 marsu 2023, ho atividade sira-ne’ebé mak komisaun organizadora prepara ona hahú hosi tarefa kada seksaun ne’ebé prepara ona hosi komisaun organizadora.
Sesaun sira-ne’ebé deside ona iha reuniaun preparasaun ne’e mak hanesan sekretariadu, seksaun finansa, protokolu, liturjia, konsumsi, mobilizasaun, lojistika, animasaun, asistênsia médiku, programa no mós sesaun seguransa, ne’ebé Governu aloka orsamentu hamutuk $250.000.
Iha Konstituisaun RDTL artigu 11 (Fó valór ba Rezisténsia) iha alinea 1 hateten, Repúblika Demokrátika Timór-Leste rekoñese no fó valór ba povu Maubere nia rezisténsia tinan atus ba atus hasoru dominasaun hosi rai-li’ur no mós ba sira hotu ne’ebé fó kontribuisaun hodi luta ba independénsia nasionál.
Iha iha alinea 3 hateten, Estadu asegura protesaun espesiál ba mutiladu funu nian, oan-ki’ak no mós sira seluk tan ne’ebé fó-an tomak ba luta independénsia no soberania nasionál nian, no proteje mós sira hotu ne’ebé partisipa ona iha Rezisténsia hodi hasoru okupasaun hosi rai seluk, tuir lei haruka.
Bazea ba artigu ida-ne’e maka iha Governu estebelse Dekretu-Lei Nú. 3/2016, ne’ebé Estadu Timor-Leste konsagra loron 3 marsu nu’udar loron nasionál ba veteranu sira.
Estadu deside loron 3 marsu ne’e sai Loron Nasionál veteranu tanba iha loron 3 Marsu 1981, Timor-Leste hahú reorganiza funu ba libertasaun nasional, hafoin baze-de-apoiu rahun.
Data istórika ne’e liga ba Konferénsia Nasionál FRETILIN iha Maubai (Viqueque) no iha loron 3 marsu ho orientasaun hosi membru Comite Central FRETILIN (CCF) sobrevivente na’in-rua, Xanana Gusmão no Ma’Huno, no konferensista sira hili membru CCF na’in-sia (9) foun tan no foti desizaun importante lubuk ida, hodi reorganiza luta libertasaun nasionál iha territóriu tomak.
Hosi konferénsia ida-ne’e mak rezisténsia armada moris fila-fali iha ai-laran no povu hetan fali nia esperansa no halo mundu hakfodak.
Selebrasaun dahuluk ba Loron Nasionál Veteranu ne’e, akontese iha tinan 2017. Veteranu no Kombatente Libertasaun Nasionál sira mak kompostu hosi frente armada, frente klandestina no frente esterna ka diplomátika.
Jornalista : Osória Marques
Editór : Cancio Ximenes
