DILI, 11 setembru 2023 (TATOLI)–Ministru Asuntu Kombatente Libertasaun Nasionál (MACLN), Gil da Costa Monteiro “Oan Soru”, hateten família saudozu David Alex “Daitula” hudu Estadu atu buka hetan Daitula nia ruin.
“Bainhira ha’u mai Baucau família saudozu komandante David Alex Daitula husu tenke halo esforsu hodi buka hetan Daitula nia ruin. Ha’u dehan, maluk sira, dala ruma imi hanoin imi mak sente, lae, ha’u mós sente tanba ha’u mós partense. Maibé, se ita la hetan karik, ita na’in hirak ne’e, tuur nonook tane-hasan tuur hateke de’it, lae. Merese hanesan timoroan tenke dehan, lae, ruin lahetan la’ós problema mais onra tenke, lalika diskute,” Oan Soru hateten liuhosi nota ne’ebé Agência Tatoli asesu, segunda ne’e.
Oan Soru hateten, mate kle’ur ona ne’ebé difisil atu hetan saudozu sira nia ruin inklui saudozu Prezidente Nicolau Lobato nia ruin, maibé Estadu nafatin valoriza no dignifika sira tanba sira eroi no mate ba rai ida-ne’e.
Aleinde ne’e kona-ba Jardin sira atu konstrui iha postu administrative sira, nia hateten bele halo iha fatin ne’ebé de’it maibé tenke justifika ho restu mortál atus hira no rihun hira mak atu hakoi bá.
“Maibé buat ida mak akontese iha ita-nia nasaun, ne’ebé todan kedas ita ida-idak labele responde. Timor-Leste iha kultura, istória no relijiaun, tuir kultura ruin la hetan ba foti de’it fatuk, ida ne’e kultura maibé la’os istória. Maibé, ita mós iha relijiaun, ida-ne’e kontradisaun, kultura ne’e katuas sira uma lisan tuur hamutuk deside. Tuir kultura ba foti fatuk mai hakoi tuir kultura, maibé la’ós Estadu valoriza istória ne’e, sala, ida-ne’e mak ita nia problema. Ita seidauk hatene tau sasán loloos hodi fó solusaun,” nia dehan.
Asuntu hirak ne’e, MACLN hateten organizasaun AMRT no veteranu Postu Baguia. Munisípiu mak hodi komemora asaun istórika ba levantamentu armada 11 agostu 1980 iha Baguia no 30 de agostu 1983 iha Samalari ne’ebé ho tema “Perspetiva rezisténsia iha aspetu istóriku Baguia”.
Oan Soru hateten Estadu sei la haluha istória moruk hosi veteranu sira iha luta ba indenpendénsia nian.
Nia husu ba veteranu labele halo buat hotu-hotu, iha ita-boot sira-nia moris ne’ebé moruk no ita boot sira sente, aban ita komemora loron tranformasaun ASDT ba FRETILIN tanba ne’e mak prosesu inisiu.
Veteranu Luis Oliveira ” Oan Fuik ” hateten, filozofia FALINTIL mak ikan no povu mak bee ne’e mak lori FALINTIL eziste iha ai-laran tanba hetan apoiu makaas hosi povu Timor-Leste.
“Povu hanesan bee, povu nia kontribuisaun barak bainhira FALINTIL eziste iha ai-laran, povu nia kontribuisaun ba FALINTIL iha tipu rua, direta no indereta. Kontribuisaun direta mak hanesan povu apoiu direta ba fFALINTIL sira hanesan material no aihan ba FALINTIL sira. Kontribuisaun indireta mak hanesan povu nia aihan iha to’os laran ne’ebé FALINTIL sira foti hodi satan hamlaha iha ai-laran. Buat seluk mak fasilita informasaun haruka ba ai-laran, tanba ne’e mak FALINTIL mak ikan. Bainhira populasaun la halo to’os no natar, FALINTIL la hetan aihan,” nia hateten.
“Ami ne’ebé servisu iha selula ne’e halo ligasaun komunikasaun ho ajente sira iha vila. Maibé komandu dehan selula tenke akompaña permanente, forsa Indonézia hira mak iha Baguia, kilat hirak mak iha Bagui, servisu ida ne’e todan atu hakarak ka lakohi tenke dixiplina no relatóriu haruka ba iha ai-laran. Liuhosi moru ligasaun klandestina mak informa ba iha komandu katak forsa no kilat hira mak iha Baguia, batallaun hira mak iha Baguia, tanba ne’e mak funu ne’e la’ós FALINTIL mak halo funu. Maibé, povu mak halo funu liuhuosi kontribuisaun direta no indireta hotu-hotu hamutuk mak lori Timor ba ukun rasik-aan,” nia dehan.
Funu ne’e iha ema ida mak hahú, iha ema balun mak hatutan no iha ema seluk hakotu, tanba 30 agostu 1983 asaltu iha Baguia, iha momentu ne’eba maluk sira, inan-aman sira, destera iha Ataúro foin mai semana rua. Komandu hakarak halo planu halo asaltu, objektivu hosi asaltu ne’e katak cesar fogu (kontak dame) entre FALINTIL ho TNI hakotu entaun komandu halo planu iha suku Samalari.
“Depois hansip suku Defawasi mak halo levantamentu armada, atu hatudu ba mundu katak relasaun kontak dame ka cesar fogu hakotu ona. FALINTIL hola fali nia pozisaun no hili fila-fali halo rezisténsi, halo enkontru dala rua ho FALINTIL sira, hodi halo levantamentu armada iha 30 agostu 1983 halo asaltu,” nia dehan.
Jornalista : Osória Marques
Editór : Cancio Ximenes
