DILI, 18 setembru 2023 (TATOLI)—Espesialista ba Kardiolojia iha HNGV, Herculano Seixas, apela ba inan-aman sira katak bainhira labarik sira ne’ebé moris mai ho sinál iis boot, fuan tuku-tuku, ibun, liman no ain kukun kór azul, tenke lori lalais ba fasilidade saúde ne’ebé besil hodi hetan atendimentu másimu husi profisionál saúde sira.
“Inan no aman sira tenki nota, labarik sira ne’ebé mak foin moris mai karik iha sinál ne’ebé ita deskonfia ba fuan tenki lori lalais ba iha ospitál. Sinál-sinál ba labarik sira mak hanesan, iis-boot, fuan tuku- tuku lalais liu, ibun, ain kukun ho liman kukun kór azul hotu, depois dala ruma labarik sira nia hirus-matan ne’e baku lalais liu. Entaun, lori sira lalais mai iha HNGV para bele hetan tratamentu, nune’e sira ne’ebé mak presiza haruka ba li’ur para halo operasaun, ita bele haruka sedu, labele demora to’o sira-nia kondisaun grave liu,” Kardiolojista Herculano Seixas dos Santos, hateten, iha HNGV, segunda ne’e.
Kardiolojista ne’e fó sai katak moras ida hanesan ne’e hanaran kardiopatia konjénita ne’ebé afeta ba labarik idade menus tinan lima mai kraik tanba moras ida ne’e kauza mai husi labarik sira nia órgaun, korasaun la dezenvolve di’ak durante inan sira isin rua tanba ne’e moris mai ho problema fuan.
Bele kontribui husi fatór jenétiku, nutrisaun inan nian ladun di’ak, inan ne’ebé sofre anemia ka ran menus, inan konsumu tua, sigarru ka ai-moruk ruma sein husi médiku, inan ko’us ho idade tarde liuhusi 35 anos.
“Ba inan sira, dalaruma sira isin-rua ain bubu, iis-boot, hirus-matan moras ne’e sira mós tenki mai iha ospitál para halo checkup (konsulta), tanba inan barak ho mós problema fuan, maibé sira lakonsege deteta moras fuan, entaun bele fó impaktu ba oan sira bele hetan moras fuan. Husu ba inan sira bainhira sente sintomas hanesan ne’e tenke mai lalais iha ospitál,” nia informa.
Rematizmu no prevensaun
Tuir pesoál saúde ne’e katak agora ba iha labarik adolexente ho joven sira dala barak, asosiadu ho moras rematizmu fuan, hanesan la’o iha tetuk no lao iha rai-lolon senti iis-boot, senti fuan baku lalais liu, ain-bubu, kabun-bubu, bainhira sente sintomas sira hanesan ne’e tenke mai lalais fasilidade saúde hodi hetan tratamentu, tanba dala barak ho idade tinan lima ba leten barak liu mak ho moras rematizmu.
Nia esplika, “Atu halo prevensaun ba moras sira ne’e mak tenke kose nehan iha tempu dadeer no kalan, karik nehan iha infeksaun ruma tenke halo tratamentu, no tenki mantein ijieni pesoál, haris dader no kalan ho sabaun, depois kanek ruma iha kulit tenki halo tratamentu, atu prevene moras rematizmu fuan”.
Atakasaun fuan ho prevensaun
Kona-ba moras fuan, Kardiolojista Herculano Seixas dos Santos hateten, daudaun ne’e joven no ema adultu sira dala barak ho moras atakasaun fuan.
Entaun fatór risku saida mak atu asosiadu ho pasiente sira hanesan ne’e, ida mak fuma, hemu tua, hahan ne’ebé la saudavel, depois la halo ezersísiu fíziku; fatór risku haat ne’e, kontribui hasa’e fatór risku metaboliku, mak hanesan, ran midar komesa sa’e, kolestrol sa’e, tensaun aas ho bokur, ho buat sira ne’e bele kontribui ba iha atakasaun fuan.
“Importante mak tenki halo prevensaun ba moras ne’e, mak labele fuma, labele hemu tua, pratika atividade fízika regular, pelumenus halo ezerxisiu 30 minutus loro-loron”
“Depois han ai-han ne’ebé saudavel, hanesan, hahan ne’ebé mina labele barak, midar mos labele barak, entaun pratikamente iha Timor, ita bele rekomenda han hahan lokál, ai-fuan, modo-tahan, fehuk, batar no seluk tan, ne’e hahan sira ne’ebé mak saudavel. Evita bebidas midar sira, hanesan, bebidas ne’ebé midar barak,” nia fó hanoin.
Médiku husu ba populasaun sira ne’ebé mak agora hetan ona moras sira ne’e tenke kontrola, no halo tratamentu regular; sira ne’ebé moras tensaun, ran midar, tenke halo tratamentu regular, para evita labele halo komplikasaun ba iha fuan, tanba moras ran midar ho tensaun nia sempre progresu ba oin.
Jornalista: Felicidade Ximenes
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo
