DILI, 25 setembru 2023 (TATOLI) – Rekolla lixu hodi bá soe iha Tíbar nunka rezolve problema iha kapitál Dili, tanba ne’e pekizadór sira husi Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL) rekomenda ba Governu hodi muda komportamentu ne’e no kria teknolojia nune’e bele halo lixu sai rekursu ida útil.
Liuhusi aprezentasaun sobre rezultadu investigasaun preliminária ba ekipa júri husi grupu peskizadór UNTL katak sistema soe, sunu no hakoi lixu iha Tíbar ne’e ladún di’ak.
“Ami peskizadór sira haree, loloos ne’e Governu tenke halo uluk mak hadi’a komportamentu ema nian, nune’e nia bele komprende ho didi’ak oinsá atu soe lixu tuir nia fatin. Depois maka kria teknolojia iha nasaun ne’e atu lixu sira ne’ebé maka kada loron sempre nakonu hela de’it iha kapitál ne’e bele lori bá prodús hodi sai fali sasán ne’ebé bele uza”, Xefe grupu peskizadór UNTL, Samuel Freitas, hatete iha Balide, ohin.
Bainhira muda ona komportamentu tenke kria iha sistema hodi monta kaixa lixu tuir kór ida-idak nian iha fatin sira iha Dili, nune’e komunidade sira bele abitua hodi tau lixu tuir nia fatin. Sistema ida ne’e peskizadór sira rekomenda bazeia referénsia lubuk ida ne’ebé maka sira foti husi livru lubuk ida.
Dosente ne’e fó ezemplu ida kona-ba polítika nasionál ne’ebé maka nasaun Noruega uza. Sira kumpre oráriu so’e lixu nian depois lixu ne’e soe tuir duni nia fatin iha kaixa tuir nia kór. “Sira iha kaixa lixu kór sanulu depois iha kedan imajen kaixa ida-idak nian, nune’e komunidade sira soe fo’er haree tuir kaixa ida-idak. Ekipa saneamentu mai foti lixu hodi bá tau iha ida-idak nia fatin no la lori bá sunu no hakoi, maibé bá halo fali resiklazen hodi sai fali buat ne’ebé uza fali”.
Peskizadór ne’e salienta latak ba futuru se Timor-Leste hakarak mantein polítika hakoi no sunu bele de’it, maibé nia rekomenda atu aplika sistema separasaun lixu ona.
“Atu hadi’a komportamentu ema nian maka tenke obriga komunidade atu kumpre duni sistema ka regulamentu ne’ebé kria ona. Bainhira Governu liuhusi autoridade Munisipiu Dili tau ona oráriu soe lixu tenke halo no kuandu la kumpre prega multa”, nia afirma.
Medida ida ne’e, tuir Samuel Freitas, tenke halo atu nune’e bele hanorin komunidade sira respeita sistema, tanba liuhusi prosesu investigasaun ne’ebé maka ekipa peskizadór halo to’o ohin loron buat hotu la’o sabraut loos. Sistema no oráriu mós lala’o ho di’ak no halo ekipa sanemanetu sira maka serbisu todan liu.
Notísita relevante: Governu husu komunidade soe lixu tuir oráriu
Peskiza ne’ebé maka ekipa UNTL halo ne’e, entre jullu no novembru, no aprezenta nia rezultadu prelimináriu ba ekipa avaliadór sira nune’e bele fó input ruma atu sira bele kontinua avansa to’o hatudu rezultadu ne’e serve sai referénsia ba Governu iha futuru.
Tuir estudu husi Bandu Azíatiku Dezenvolvimentu, loroloron iha Dili prodús lixu liu tonelada 200, iha ne’ebé 45% soe iha lixeira Tíbar, 33% sunu, 6% hakoi no restantes bá valeta, mota no tasi.
Notísita relevante: Produsaun lixu iha Dili kada tinan aumenta
Jornalista: Tomé Amado
Editora: Maria Auxiliadora
