iklan

EDUKASAUN

Faan “obralan” tandu oan-feto gradua iha Institutu Superiór Cristal

Faan “obralan” tandu oan-feto gradua iha Institutu Superiór Cristal

Higia Xavier Araujo dos Santos. Imajen/Espesiál.

DILI, 15 fevereiru 2024 (TATOLI)—Hahú hosi hakat ida ba ida—hakat ho neineik, loron ida sei hakat lalais to’o atinje hakat atus ba atus hodi bele kaer-toman roman esperansa ne’ebé prega-metin iha dalan rohan ne’eba ne’e.

Hahú hakat ida ho domin, sei manán ksolok rohan laek. Hahú ho esforsu no luta ida be nakonu ho dezafiu, sei hadau loron aban be nabilan. Hahú halo planu kria negósiu ho kapitál kiik ($20), to’o oras ne’e, nia apoia no tandu nia oan feto to’o akaba nia estudu iha ensinu superiór.

Nia hili halo negósiu tanba lakohi dependente ba nia laen-kaben. Hanoin kreativu ida mosu iha nia neon katak feto mós bele buka osan rasik no bele foti desizaun. Ida-ne’e, la signifika nia buka oin iha família nia laran atu hatun nia laen-kaben,

Ne’e, lae, dala ida tan la hanoin naruk to’o iha ne’eba. Maibé ho domin no iha paixaun, oinsá apoiu nia laen-kaben atu buka osan hodi sustenta familia no dudu oan sira ba eskola. Hanoin ida kle’an liu karik, intensaun ida de’it, ho atividade negósiu ne’e bele evita violénsia domestika akontese iha sira-nia uma laran.

Esperiénsia no istória ida-ne’e, akontese ba negosiante Higia Xavier Araújo dos Santos (idade 43), hosi aldeia Tidibesi, suku Ponilala, postu administrativu Ermera Antigu, munisípiu Ermera, ne’ebé baibain ninia belun no família sira hatoman aan bolu nia naran Noni.

Ho kapitál $20 ne’e, Noni hahú homan nia mehi atu halo negósiu kiik hodi sosa no faan OBRALAN (OB) ka roupa uzadu sira-ne’ebé mai hosi tasi balun. Ho modalidade kiik ne’e, to’o ikus nia konsege realiza nia mehi hodi apoia nia oan feto ba eskola to’o gradua iha Institutu Superiór Cristál Dili nomós konsege hola kamioneta ida.

“Ha’u halo ha’u-nia negósiu hahú ho kapitál $20 hodi sosa no borong roupa uzadu, katak roupa obralan ne’ebé ema faan antes la folin ne’e mak ha’u borong ba faan fali,” Higia Xavier Araujo dos Santos, hateten ba Agência Tatoli, bainhira partisipa forum nasionál ne’ebé organiza hosi Organizasaun Naun Governamentál (ONG) Ba Futuru iha Tower, Fatuhada, sesta (11 fevereiru 2024) ne’e.

Higia Xavier Araujo dos Santos. Imajen/Espesiál.

Razaun ida de’it. Tanba de’it, laiha osan atus elu karreta tun mai Dili sosa obralan foun hodi faan iha Ermera, entaun nia deside hosi Ermera tun mai sosa roupa uzadu sira-ne’e iha Gleno. Tanba, roupa uzadu sira-ne’ebé ema faan la hotu ne’e, na’in sira faan fali ho saku ka karon ida, nia sosa (borong) ho folin $20 de’it.

“Bainhira ha’u sosa tiha lori fila ba iha Ermera. Ha’u laiha hanoin atu faan ka kompete ho maluk sira seluk ne’ebé faan obralan iha merkadu laran, Tanba, ha’u haree ba maluk sira seluk ne’ebé faan iha merkadu laran ne’e, ema sira-ne’e faan obralan mesak loke foun hotu mak faan,” nia haktuir ho sériu.

Maibé, nia laran moras ba nia aan rasik, oinsá mak ninia mehi ne’e bele realiza. Nia hahú mehi atu realiza nia hakarak faan obralan ne’e hodi bele halo mudansa ba nia moris. Pelumenus, nia iha mehi ida atu bele hetan osan hodi bele sustenta família uma laran no haree ba oan sira-nia futuru.

Maibé, hanesan lolo liman atu kuu fitun iha lalehan ne’e susar tebes. Nia sente dezafiu sira-ne’ebé mosu halo nia hanoin barak. Dalaruma, nia la bosok nia aan rasik, tuur tanis ho mata-ween hodi husu ba Maromak atu hatudu dalan ba nia, hodi realiza nia mehi atu faan obralan ne’e.

“Maibé ho Grasa Maromak nian ha’u hamosu ideia ida katak ha’u labele faan iha merkadu Ermera nia laran. Maibé, ha’u tenke lori sai ba faan iha suku sira ka hosi suku ida ba suku seluk, Se lae, faan tama-sai aldeia ida ba aldeia ida seluk. Maibé, dezafiu ida tan ne’ebé ha’u hasoru mak antes atu ba faan ha’u osan laiha atu selu karreta. Nune’e, ho korajen no brani, ha’u promete ba motrista katak ha’u ba faan obralan ne’e, bainhira folin no ema sosa mak fila mai ha’u selu,” nia dehan ho dada iis naruk.

Kala Maromak ne’e rona lisuk nia halerik hirak ne’e, ho grasa Maromak nian, nia hala’o atividade faan obralan tama-sai suku ne’e, nia hili uluk suku Ponilala. Iha suku ida-ne’e mak nia faan roupa uzadu ne’ebé nia borong ho $20 ne’e, nia faan loron dahuluk ne’e hetan osan $120.

“Ho rendimentu ne’e, osan $10 ha’u selu ba karreta, tanba ha’u promote ona ba motorista ne’e. Osan funan restu ne’e, ha’u rai hodi haree fali ba planu loron aban nian,” nia hateten ho hamnasa mihis.

Maibé antes ne’e mós nia nu’udar delegada ida iha aldeia Tidibesi suku Ponilala, postu administrativu Ermera Antigu no munisípiu Ermera, ne’ebé mandatu ramata iha tinan kotuk. Nune’e mós, nia hanorin voluntária iha Eskola 20 de Agostu iha Ermera, maibé haree ba nesesidade uma-laran nian obriga entaun nia tenke faan no agora foku mak faan roupa uzadu ka obralan sira-ne’e.

Momentu ne’ebá, nia haktuir, nia mós iha osan delegada fulan tolu nian simu $120 ne’e tau hamutuk. Nune’e, nia aumenta tan ho osan faan obralan ho osan inan $100 ne’e, nia koko tun mai Dili hola obralan saku saku rua ne’ebé ho folin diferensa tebes.

“Saku ida ha’u sosa ho folin $90 no saku ida seluk ha’u sosa ho folin $105. Ha’u lori fila ba Ermera, ha’u nafatin kontinua ba faan hosi aldeia ba aldeia no suku ba suku. Hosi faan hanesan ne’e mak ha’u bele halibur osan iha kohe laran hamutuk $1.000,” nia dehan ho oin midar.

Tanba hetan rendimentu inísiu ne’e di’ak, nia konitnua faan no iha 2022 no ho grasa Maromak nian, nia konsege tuir formasaun hosi ONG Ba Futuru kona-ba planu asaun atu jere osan. Onestu de’it, hosi hetan bukae ida-ne’e mak nia hahú ona hatene oinsá jere nia osan rasik ne’ebé nia hetan hosi atividade faan obralan ne’e.

Dalaruma nia tuur tanis mesa-mesak hodi hanoin ba ninia kondisaun moris. Maibé, nia nafatin agradese ba Maromak liuhosi ninia orasaun loro-loron, tanba Maromak nia planu ne’e sempre haninin ho buat furak, liuliu ba nia ema sira-ne’ebé fiar iha Nia tuir Nai nia tempu no planu.

“Grasa Maromak nian formasaun kapasitasaun ne’ebé ha’u hetan hosi NGO Ba Futuru, ha’u mós koko ona halo planu asaun ba ha’u-nia osan ne’ebé mak iha. Tanba, antes ne’e, ha’u faan roupa uzadu maibé lahatene jere, entaun osan ne’ebé ha’u hetan hakfodak de’it hotu ona. Satán, ami Ermera ne’e, lia mate no lia moris mosu mai ne’e, ami book aan ladi’ak ne’e,” nia dehan ho lian neineik.

Tuir rezultadu formasaun ne’e, nia dehan, bainhira iha planu asaun mak nia mós iha hanoin katak osan ne’e labele gasta sai arbiru de’it maibé hatene ona oinsá rai osan. Ho nune’e, nia bele atinje mehi ne’ebé nia arsik trasa no hakarak, tanba nia iha mehi hakarak oan sira tenke susesu liuhosi edukasaun.

“Hosi planu asaun ne’e, Maromak tulun, iha 26 novembru 2023 liubá ne’e, ha’u-nia oan feto foti parteira iha Ensinu Superiór Institutu Superiór Cristál, Balide, Dili, konsege gradua duni,” nia hateten.

La’ós ne’e de’it, maibé haksolok ne’e hanesan aifunan sira naklekar iha jardin “esperansa” nian, ho ninia esforsu tomak, nia mós konsege sosa kaminoneta uzadu ida hodi tulun nia ba hala’o atividade faan obralan iha suku sira iha Ermera.

“Buat sira-ne’e realiza tanba ho formasaun ne’ebé ha’u hetan. Tanba, iha formasaun ne’e hanorin ha’u oinsá maneja osan ho maneira ne’ebé di’ak, tanba ita bele hatene rai osan ba fundu rua mak fundu emejénsia no fundu ba mehi nian. Entaun, osan ne’ebé ha’u rai mak hosi fundu emerjénsia nian mak oan-feto gradua no sosa kamioneta. No, fundu mehi nian mak agora ha’u-nia mehi mak hakarak halo uma,” nia dehan.

Só, hosi rezultadu hirak ne’e, la sees hosi ninia esforsu tomak halo négosiu no la abandona mós ninia responsabilidade nu’udar inan ida. Nune’e, iha kada tuku 05h00 madrugada, nia tenke hadeer sedu halo matabixu ba laen ho oan sira. Hafoin ne’e, nia lalin roupa uzadu ne’e ba faan hosi suku ida ba suku seluk.

“Loron tomak faan maibé haree ba oras hatudu ba lorokraik ona ne’e, ha’u mós fila hosi faan fatin mai uma. Tanba, responsabilidade inan nian ne’ebé tula hela iha kbaas ne’e tenke fila prepara fali hahán ba oan sira no família uma laran nian,” nia hateten.

Durante faan obralan ne’e, dezafiu barak mak nia hasoru iha terrenu. Tanba nu’udar feto ida mak faan hosi suku ida ba suku seluk ka aldeia ida ba aldeia seluk ne’e, sempre mosu buat di’ak no la dun di’ak.

Maibé, nia hateten, ho dezafiu sira-ne’ebé nia hetan no hasoru ne’e. nia konsidera hanesan belun ida hamaluk nia, oinsá nia bele esforsu aan bele liu dezafiu sira-ne’ebé iha, maibé dala barak ema simu nia di’ak hodi hala’o negósiu.

“Ha’u-nia mensajen ba feto maluk sira, ita labele depende makaas ba mane sira tanba ita-nia aan ne’e ita mak lori. Oinsá ita mós bele foti desizaun ba ekonómia família nian uluk mak iha patriarkal ka amne mak domina no mane mak foti desizaun. Maibé, agora feto no mane iha direitu hanesan liga ba igualidade jéneru,” nia hateten.

Iha família ida-nia laran, ema ida sei la la’o mesa-mesak hodi hala’o atividade ruma. Nune’e, iha ninia atividade faan obralan durante ne’e, ne’ebé konsege lori nia oan-feto simu graduasaun no bele sosa kamioneta ne’e, la sees hosi nia laen-kaben no oan sira-nia apoiu no domin durante ne’e hodi haforsa hala’o moris.

“Ha’u agradese ba ha’u-nia kaben (katuas oan) tanba nia sempre apoia ha’u iha atividade hotu ha’u hala’o. Ha’u mós sempre fó apoia tomak ba nia atividade ne’ebé nia hala’o hanesan motorista lori karreta nomós bele hadi’a mós ema-nia karreta no motór aat sira-ne’e. Maske ami na’in-rua (2) nia serbisu simples maibé hetan apoia hosi ami-nia oan sira,” nia dehan ho oin ksolok.

Aleinde nia halo negósiu faan obralan no sai delegada iha Suku Ponilala, nia mós sai profesora voluntária iha Eskola Ensinu Báziku 20 de Agostu iha Ermera Vila.

“Ha’u hahú hanorin voluntária iha Eskola Ensinu Báziku 20 de Agusto Ermera Vila ne’e iha 2021 no foin ramata dadauk, tanba MInistériu Edukasaun hapara iha 31 dezembru 2023 ne’e,” nia hateten.

Higia Xavier Araujo dos Santos moris iha aledeia Tidibesi, suku Ponilala, postu administrative Ermera Antigu, munisípiu Ermera, iha 16 setembru 1981. Nia laen-kaben naran Agostinho Caeiro.

Nia oan hamutuk na’in-neen (6), Naran Zeozinho Noe Gomes Martins dos Santos, Gerlinda Agus Lemos dos Santos, Kristiani Anoit Martins, Ananias Araújo Martins dos Santos, Vinozio Adyseus Martins dos Santos no Felisiano Milagrinho Martins.

Jornalista : Arminda Fonseca

Editór        : Cancio Ximenes

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!