BAUCAU, 27 janeiru 2025 (TATOLI)—Governu liuhosi Ministériu Administrasaun Estatál (MAE) kontinua halo avaliasaun ba kondisaun mínima iha Autoridade Administrasaun Munisipál Baucau molok implementa podér lokál no desentralizasaun administrativa.
Diretór Jerál Desentralizasaun no Podér Lokál Ministériu Administrasaun Estatál, António Augusto Guterres, esplika polítika Governu sentrál sei implementa avaliasaun mínima inklui avaliasaun ezistente ho objetivu atu prepara kada munisípiu.
“Ezemplu, Baucau ninia preparasaun to’o iha-ne’ebé ligadu ho planeamentu anúal, orsamentu ne’ebé iha bele ezekuta hotu ka lae no kapasidade rekursu umanu, nune’e bainhira hakat bá podér lokál, Baucau preparadu ona,” António informa ba TATOLI iha Sentru Konvensaun Baucau (CCB, sigla portugés), Vila Antiga, segunda (27/01/2025).
António argumenta katak preparasaun Baucau hakat bá podér lokál hatudu liuhusi kapasidade rekursu umanu ne’ebé konsideradu fatór importante no determina bainhira hasoru podér lokál.
“Kuandu haree ba avaliasaun ezistente, ita haree Baucau prepadadu hakat bá podér lokál,” nia informa.
António Guterres husu, instituisaun serbisu munisipál hamutuk 19 no instituisaun autónomu ualu iha Baucau tenke destakadu mós iha postu administrativu ualu nune’e bele fó asisténsia ba komunidade iha baze.
Notísia relevante: Baucau preparadu simu polítika podér lokál no desentralizasaun administrativa
MAE hahú identifika fatin hodi halo konstrusaun ba edifísiu Asembleia Munisipál sira iha munisípiu Dili, Bobonaro, Manatuto no Baucau liuhusi fundu infraestrutura, ne’ebé sei hala’o verifikasaun husi Ajénsia Dezenvolvimentu Nasionál (ADN) no tuir planu sei konstrui iha tinan ne’e.
Governu sentrál liuhosi MAE iha tempu badak sei aprezenta kalendáriu implementasaun podér lokál no desentralizasaun administrativa hodi hetan aprovasaun iha reuniaun Konsellu Ministru (KM) nune’e futuru bele ona aplika lei tolu kona-ba polítika desentralizasaun administrativa iha kada munisípiu.
Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste (KRDTL) artigu 72 hateten katak estabelesementu podér lokál parte husi loke dalan ba kriasaun lei tolu hanesan lei númeru: 23/2023, loron 10 novembru, sei regulariza implementasaun podér lokál no desentralizasaun administrativa, lei númeru: 16/2023, loron 31 maiu, kona-ba finansa munisipál sei regulariza maneira hotu utilizasaun orsamentu no lei númeru: 22/2021, loron 4 novembru, kona-ba eleisaun munisipál sei regulariza mekanizmu eleisaun ba membru asembleia no prezidente autoridade munisipál.
Antes ne’e, Governu aprova rezolusaun númeru: 11/2019, 13 marsu, kona-ba ezekusaun estratéjia desentralizasaun administrativa no instalasaun órgaun reprezentativu podér lokál ne’e, bazeia ba Konstituisaun RDTL artigu 5 mak hanesan;
- Determina Estadu respeita organizasaun territoriál, prinsípiu desentralizasaun iha administrasaun públika no instalasaun órgaun reprezentativu podér lokál, ne’ebé sei benefísia aprovasaun kalendarizasaun asaun nian;
- Lei-oan mak hatuur no hametin karaterístika eskalaun oinoin rai-laran nian, no mós kompeténsia administrativa órgaun sira-ne’e nian;
- Oé-Cusse Ambeno no Ataúro, sira hetan tratamentu administrativu no ekonómiku espesiál.
Aleinde ne’e, bazeia ba Konstituisaun RDTL Artigu 72 (kona-ba Podér lokál) ne’ebé haktuir;
- Sei harii kbiit lokál ho ema ne’ebé koletivu iha rai-laran ne’ebé iha órgaun reprezentativu, ho kna’ar atu organiza partisipasaun sidadaun idak-idak nian kona-ba solusaun problema rasik iha sira-nia komunidade no atu promove dezenvolvimentu lokál, no la afeta partisipasaun Estadu nian;
- Organizasaun, kompeténsia, funsionamentu no kompozisaun órgaun kbiit lokál nian sei define tuir lei.
Entretantu, OJE 2025 ne’ebé aloka ba munisípiu sira iha territóriu nasionál ne’e kada munisípiu hetan millaun $7 hodi utiliza ba atividade hotu iha munisípiu sira no prepara ba prosesu implementasaun desentralizasaun administrativa no podér lokál.
Jornalista: Natalino Belo
Editór: Xisto Freitas da Piedade





