DILI, 25 Abríl 2025 (TATOLI)—Kordenadora Grupu Ekipa Traballu Reforma Justisa, Lúcia Freitas Lobato, preokupa ho juíz sira husi Tribunál Judisiál Primeira Instánsia ne’ebé sai hanesan juíz konsilleiru hodibele foti desizaun iha Tribunál Rekursu.
Nia dehan, durante ne’e ema barak kestiona kona-ba altersaun Lei Organizasaun Judisiária katak Juíz Segunda Klase labele asumi posizaun sira iha Tribunál Rekursu, maibé públiku haluha tiha katak servisu sira iha Tribunál Rekursu ne’ebá la’o la tuir tramitasaun prosesuál, tanba dalabarak tuir lei katak desizaun ne’ebé iha Tribunál Rekursu juíz konsilleiru iha Tribunál Rekursu mak iha direitu foti desizaun.
“Ita-nia Prezidente Trubunál Rekursu halo de’it diretiva ida bolu juíz husi Primeira Instánsia hodi ba túr iha Tribunál Rekursu nu’udár Juíz Konsilleiru hodi halo julgamentu. Hafoin halo tiha julgamennti, juíz ne’e bá fali iha Tribunál Primeira Instánsia. Ne’e fallansu boot ida. Atu hateten ne’e inkonstitusionál,” Lúcia hateten ba jornalista sira iha edifísiu Ministériu Justisa, Kolmera, sesta ne’e.
Nia esplika, Juíz Primeira Instánsia labele halo julgamentu ka halo funsaun hanesan juíz konsilleiru hodi delibera ka foti desizaun iha funsaun iha Tribunál Segunda Instánsia ka Tribunál Rekursu.
“Se kazu sira-ne’ebé mak atu julga iha Segunda Instánsia ka se atu delibera rekursu, ne’e tenke juíz sira-ne’ebé iha Tribunál iha Segunda Instánsia. Labele juíz sira iha Primeira Instánsia. Kuandu mosu kazu ida-ne’e, ita admite ka husik de’it! Ka, bainhira Prezidente Tribunál Rekursu presiza juíz ida husi Primeira Instánsia, kuandu nia presiza atu foti desizaun, nia konforme halo de’it. Depois juíz sira husi Primeira Instánsia mai túr hamutuk ho Juíz Konsilleiru Tribunál Rekursu hodi foti desizaun. Hafoin ne’e, nia filafali bá Tribunál Primeira Instánsia. Ne’e labele hanesan ne’e,” Lúcia haktuir.
Nia dehan, tuir lei, juíz sira-ne’ebé túr iha Tribunál Rekursu ne’e iha grau ketak ka klase ketak no juíz hirak ne’ebé túr iha Primeira Instánsia ne’e mós grau diferente.
“Tanbasá mak nia Juíz Primeira Instánsia, nia bá kedas túr iha Tribunál Rekursu? Ne’e karik nia prenxe ona kritériu balun iha Segunda Instánsia? Kuandu nia mantein túr iha Primeira Instánsia, tanbasá mak ita bolu fali nia bá túr iha Tribunál Rekursu hodi halo julgamentu? Depois nia halo tiha julgamentu, nia bá fali túr iha Tribunál Primeira Instánsia,” nia kestiona.
Lúcia Lobato preokupa kona-ba rekursu Juíz Konsilleiru iha Tribunál Rekursu, iha-ne’ebé foin mak na’in-haat. Ida-ne’e tanba Timor-Leste la sériu iha investimentu rekursu umanu no tanba mós ladún iha promosaun kareira iha servisu Tribunál inklui kapasidade juíz sira seidauk adekuadu tanba la promove ba juíz iha Segunda Instánsia.
Hatán ba kestaun ne’e, Prezidente Tribunál Rekursu, Deolindo dos Santos, deklara juíz sira husi Tribunál Judisiál Primeira Instánsia Dili bá impoin desizaun iha Tribunál Rekursu ne’e tanba bazeia ba baze legál.
“Ida-ne’e akontese tanba iha baze legál. Tanba kuandu plenária iha Tribunál Rekursu ba juíz sira ne’ebé iha Tribunál Rekursu tenke tama hotu, maibé uma-véz juíz sira-ne’ebé iha Tribunál Rekursu impedidu no tesi hotu tiha ona ka deside tiha ona, entaun desizaun ida-ne’ebé mai fali ha’u labele bá deside ne’e tan ona. Ne’e labele ona. Entaun, tenke iha solusaun legál,” nia afirma.
Nia esplika, se juíz Konsilleiru na’in-haat iha Tribunál Rekursu impedidu hotu ona, se ida mak desponível nia tenke tama ho sira seluk, no sira seluk ne’e maihusi Juíz Primeira Instánsia no juíz sira-ne’e hetan nomeasaun husi Konsellu Susperiór Majistratura Judisiál atu foti desizaun iha Tribunál Justisa liuliu liga ba rekursu sira-ne’ebé iha Tribunál Rekursu.
Deolindo hateten, tuir Konstituisaun no tuir lei katak Konsellu Superiór Majistratura Judisiál mak nomea provizoriamente juíz sira-ne’ebé inteira ba iha kazu ruma, depois sira bele bá kaer kazu sira-ne’e hodi deside halo desizaun.
“Tanba ne’e, juíz sira husi Primeira Instánsia ne’e la’ós Prezidente Tribunál Rekursu no la’ós Prezidente Konsellu mak hili, maibé ne’e deliberasaun Konsellu Superiór Majistratura Judisiária mak hili hodi hateten katak juíz ida-ne’e mak bele tama bá iha prosesu ida-ne’e, no nomeasaun ne’e bazeia ba estatutu Majistratura Judisiária ne’ebé regula juíz sira mak fó dalan katak sira bele foti desizaun iha Tribunál Rekursu,” nia esklarese.
Iha fatin ketak, Jurista Sergio Dias Quintas, reforsa katak la sala kuandu Prezidente Tribunál Rekusu hasai diretiva hodi bolu Juíz Tribunál Judisiál Primeira Instánsia Dili, tanba ne’e bazeia ba Estatutu Majistratura Judisiária.
“Bainhira Prezidente Tribunál Rekursu hasai diretiva hodi bolu Juíz Tribunál Primeira Instánsia bá iha Tribunál Rekursu hodi foti desizaun, ida-ne’e la’ós foin mak akontese iha tempu agora, maibé ida-ne’e akontese iha tempu UNTAET no durante Tribunál eziste iha tinan barak nia laran servisu ne’e la’o tiha ona,” nia haktuir.
Sergio esplika, tuir estatutu Majistratura Judisiál, Prezidente Tribunál Rekursu mak iha kompenténsia hodi administra servisu sira iha Tribunál.
“Prezidente Tribunál Rekursu hanesan mós Prezidente Konsellu Superiór Majistratura Judisiál (KSMJ), entaun nia iha kompeténsia própria hodi hasai diretiva atu asegura funsionamentu servisu Tribunál nian,” nia konklui.
Jornalista: Natalino Costa
Editór: Xisto Freitas da Piedade
