DILI, 05 Juñu 2025 (TATOLI) – Centro Nacional Chega! Institutu Púbiku (CNC, I.P,) realiza semináriu ho tema “Rekonsiliasaun: Dalan ba Hakotu Siklu Ódiu no Vingansa Jerasionál”, hodi reflete tinan 50 proklamasaun indepedénsia ka proklamasaun unilateralmente hahú husi FRETILIN iha 28 Novembru 1975.
Reprezentante Prezidente Konsellu Administrasaun CNC, Inocêncio Xavier, hateten semináriu ne’e konvida parte hotu ko’alia kona-ba memória husi konflitu polítika interna no nia impaktu, perspetiva legál kultura ba rekonsiliasaun, no prosesu mekanizmu rekonsiliasaun timoroan. Sira ne’e hotu tau hanoin hamutuk hodi apoia Grupu Traballu Rekonsiliasaun Timoroan nian nu’udar modalidade ida ba serbisu sira iha tempu tuirmai.
Nia dehan objetivu husi seminariu ne’e mak nu’udar espasu ba diskusaun sobre asuntu rekonsiliasaun ne’ebé foku ba konflitu interna entre timoroan, promove prosesu no materializa rekomendasaun Chega! no Per Memoriam Ad Spem (PMAS) relasiona ho asuntu rekonsiliasaun nian.
Tuir nia, ida-ne’e atu buka mekanizmu alternativa sira kona-ba prosesu rekonsiliasaun ne’ebé dura no justu, atu hasa’e ema nia konxiénsia kona-ba importánsia husi rekonsiliasaun ba dezenvolvimentu nasionál.
“Semináriu ne’e importante, tanba klaru katak ita iha problema internál barak ne’ebé iha CAVR konsege dokumenta istória iha pós-koloniál, no mós mai invazaun to’o konflitu interna. Maibé, presiza nafatin halo atividade diálogu no rekonsiliasaun nune’e, neneik no bebeik ita kura ema nia kanek, inklui hakotu siklu ódiu no vinansa entre timoroan”, Inocêncio Xavier hateten iha salaun CNC, Balide, ohin.
Tuir nia, iha prosesu rekonsiliasaun ida-ne’e oinsá mak ko’alia ba malu hodi promove diálogu nafatin tanba rekonsiliasaun la’ós eventuál de’it, maibé kontinua ko’alia tempu ba tempu, nune’e bele hamosu konsensu sira entre líder sira.
Nia dehan Timor-Leste iha dezafiu barak iha rekonsiliasaun ka polítika internál, maibé ida-ne’e la sai dezafiu atu ko’alia.
Ba nia rekonsiliasaun la’ós atu hakanek vítima sira, maibé oinsá buka meiu hodi kura kanek pasadu nian atu sira forte no buka polítika retrotiva ida di’ak atu hadi’a sira-nia kondisaun, nune’e bele ko’alia pás no rekonsiliasaun.
Iha fatin hanesan, Diretór-Ezekutivu CNC, Hugo Fernandes, subliña katak rekonsiliasaun hatuur nu’udar prosesu ida, la’ós objetivu, tanba bainhira hatuur rekonsilisaun nu’udar objetivu mak sei halo negasaun ba lia-loos, ema-nia kanek sira no kontinua haki’ak ódiu ne’ebé iha.
Nia haktuir Grupu Traballu Rekonsiliasaun Timoroan ne’ebé harii iha tinan ne’e mai ho konseitu ida, katak rekonsiliasaun ne’e nu’udar prosesu ida ne’ebé ema tenke ko’alia ba malu, ema tenke brani atu nakloke ho arrependimentu, nomós husu deskulpa no perdaun.
“Iha kontestu ida-ne’e, dalabarak ha’u ko’alia Estadu labele reprezenta ema nia sentiment, maibé Estadu nia obrigasaun mak estabelese mekanizmu sira”, dehan.
Nia esplika ko’alia kona-ba rekonsiliasaun ida-ne’e sensivel, kompleksu liu mak internál hahú husi 1975 to’o 1983. Tanba ne’e, belit metin ho aspetu ideolojia, polítika ne’ebé kompleksu no sensivel liu, maibé dalaruma tenke brani foti desizaun ruma.
“Rekonsiliasaun atu haree mós aspetu kulturál ne’ebé kotu tiha. Ha’u hanoin rekonsiliasaun entre timoroan, ita la ko’alia rekonsiliasaun ho sidadaun Indonézia. Entaun, aspetu sira ohin, sai pontu ida importante atu konsidera ba oin”, nia dehan.
Iha biban ne’e, Ministru Koordenadór ba Asuntu Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitária, Mariano ‘Assanami’ Sabino, nu’udar reprezentante Primeiru-Ministru hato’o mesajen katak ko’alia kona-ba rekonsiliasaun tenke hamutuk hateke ba oin, tanba komponente konstrusaun pás ne’e komponente importante integradu ida ba Estadu.
“Nune’e pás tenke mai husi fuan, labele mai husi polítika, ezijésia, ka prá-kondisaun ne’ebé kria. Tenke iha konxiénsia, nune’e bele liberta-an no konxiénsia husi fuan atu sees an husi ódiu no vinga malu. Hateke ba oin tanba ita-nia susar no terus mak rezulta ba ita-nia ukun rasik-an”, konklui.
Notísia relevante: CNC-grupu traballu aprezenta dokumentu kona-ba prosesu rekonsiliasaun timoroan
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora
