DILI, 04 JULLU 2025 (TATOLI) – Diretór-Ezekutivu Timor-Leste Coalition for Education, José Monteiro, apresia ho inisiativa deputadu sira iha Parlamentu Nasionál (PN) hodi inisia projetu Lei Baze Edukasaun foun ne’ebé daudaun iha hela diskusaun espesialidade nian.
“Ida-ne’e dalan di’ak. TLCE hanoin tempu to’o ona atu halo alterasaun, tanba ita-nia lei ne’e introdús husi 2008 até 2025, tinan 18 ona. Entaun, halo avaliasaun, bainhira objetivu balun seidauk atinje ita muda”, José Monteiro dehan ba Tatoli.
Tuir nia, revogasaun ba lei ne’e presiza halo, maibé la’ós altera tanba de’it atu separa ensinu superiór no ensinu sekundáriu. “Ami hakarak motivu ne’e imi [deputadu sira] halo, di’ak liu alterasaun ne’e kontestualiza ho situasaun agora”, nia hatutan.
Ba kestaun ne’e, TLCE halo submisaun proposta ba Komisaun G iha PN ne’ebé trata Asuntu Edukasaun, Juventude, Desportu, Kultura no Sidadania atu konsidera iha projetu Lei Baze Edukasaun, tanba lei atuál ladún kontestualiza ho situasaun atuál.
“Ita tenke integra aspetu hotu-hotu ne’ebé haree katak iha ona mudansa hanesan Intelijénsia Artifisiál [IA]. Ezemplu, aspetu sira kona-ba dezenvolvimentu kurríkular, mudansa teknolojia oinsá nia bele iha adaptasaun ho ita-nia sistema aprendizajen iha Timor-Leste. IA ne’e hanesan mudansa resente ne’ebé ita-nia kurríkulu no kapasidade rekursu umanu, liuliu jestór edukasaun tenke preparadu no iha kapasidade halo ajustamentu”, nia realsa.
Tanba ne’e, nia dehan iha Lei Baze Edukasaun foun ne’e bele nakloke ba simu mudansa sira.
TLCE nia proposta ba PN koloka mós dúvida iha artigu ida ne’ebé ko’alia kona-ba pesoál dosente no la’ós dosente ne’ebé iha projetu lei ne’e hateten sira ne’ebé seidauk iha kapasidade natoon Ministériu Edukasaun (ME) sei fó formasaun no autoriza sira ne’ebé ramata ensinu sekundáriu.
“De faktu ME halo hela desizaun ida la kontinua kontratu profesór kontratadu 2023 ho razaun la prienxe kritériu. Tanba sá ME la foti insiativa hodi halo formasaun ba sira? Tanba sá iha Lei Baze Edukasaun foun tau filafali artigu ne’e, signifika diskriminativu”, nia kestiona.
Nune’e, TLCE husu atu hasai tiha artigu referidu iha projetu lei ne’e tanba la relevante no sujere bainhira hakarak reforma edukasaun tenke konsistente ho ema ne’ebé kualifikadu mak sai manorin-na’in
TLCE mós propoin katak presiza hamosu iha artigu ida iha projetu lei ne’e kona-ba konflitu iha eskola, hodi tau-matan ba prevensaun no rezolusaun konflitu, liuliu atu garante ambiente eskola ne’ebé di’ak no seguru.
Notísia relevante: Komisaun G: Lei Baze Edukasaun sei halo mudansa ba iha eskola sira
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora
