DILI, 07 Jullu 2025 (TATOLI) – Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór Asuntu Sosiál no Ministru Dezenvolvimentu Rurál no Abitasaun Komunitária, Mariano Assanami Sabino, hateten bainhira harii Estadu ida, povu mak sai sentru no sai na’in ba Estadu.
Nia dehan bainhira ko’alia kona-ba Estadu ida, tenke iha povu no hetan lejitimidade internasionál, iha soberanu no territóriu ne’ebé klaru.
Assanami hato’o deklarasaun ne’e iha semináriu ho tema “Konseitu Estadu no Vizaun Estratéjika ba Dezenvolvimentu Nasionál” ne’ebé organiza husi Ajénsia Tatoli no Universidade Orientál Timor-Leste.
Iha eventu ne’e mós nia destaka pilár importante haat kona-ba konseitu Estadu nian.
Pilár haat ne’e mak hanesan konstrusaun ba pás, konstrusaun Estadu, konstrusaun nasaun, no ikus liu konstrusaun karáter.
Nia esplika konstrusaun Estadu mai kedas ho mensajen ne’ebé klara, bainhira lutadór sira iha Palásiu Governu nia oin, sira programa Timor-Leste nu’udar nasaun RDTL.
“Tanba ne’e, konseitu loloos mak nasaun repúblika tenke tau iha prinsípiu mak bein-estar povu, envolvimentu povu nu’udar sentru no autór ba dezenvolvimentu. Ita promove direitu umanu, inkluzaun sosiál nakloke no laiha ema ida iha kotuk”, Assanami hateten iha salaun UNITAL, ohin.
Husi estrutura haat ne’ebé forma, tuir nia, hamosu infraestrutura ne’ebé halo kompleta mak Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL,) PDHJ, Komisaun Anti-Korrupsau no Komisaun Funsaun Públika. Ida-ne’e infraestrutura ne’ebé halo kompleta operasionalizasaun ai-riin haat ne’e.
“Prosesu ida ita harii tiha, ita konsolida, hametin instituisaun sira ne’e, atu útil, bele reflete duni vizaun Estadu”, dehan.
Nia salienta hafoin konstrusaun Estadu, hatuur vizaun ne’e ba iha Planu Dezenvolvimentu Nasionál (PDN) ne’ebé hakerek iha 2002.
Iha ne’ebá Governu hatuur Planu Dezenvolvimentu Nasionál, no iha IV Governu hahú haree filafali PDN. “Iha ne’e mak ita hamosu fali Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu Nasional (PEDN). Ida-ne’e tau kedas prioridade dahuluk mak ema”.
Kona-ba dezenvolvimentu ekonómiku, ida-ne’e tau pilár imporante tolu sai fundamentu mak agrikultura, turizmu no rekursu naturál minerál no pertróleu.
Nune’e, iha prosesu dezenvolvimentu ema hotu presiza partisipa atividade hotu, tanba ema mak sai sentru ba dezenvolvimentu no halo diversifikasaun.
“Dezde ita ukun-an, hatene ona katak estratéjiku ne’e iha ema, entaun kontinua pilár tolu importante mak infraestrutura ne’ebé ita tau iha PEDN mak hanesan bee-moos, eletrisidade, telekomunikasaun. Ida-ne’e baze fundamentál atu aselera ita-nia setór produtivu sira seluk”, nia hatutan.
Iha semináriu ne’e, Assanami mós subliña joven nu’udar pilár importante ba dezenvolvimentu nasaun nian. “Tanba ne’e, ita esforsu no hakas-an hadi’a, liuliu iha parte edukasaun nian”, nia dehan.
Tuir nia, iha ensinu superiór maski iha universidade lubuk ida mak privada, maibé Primeiru-Ministru Xanana Gusmão, nia iha planu iha Komité Revizaun Orsamentu 2024 nian tau osan millaun $5 atu apoiu ba universidade privada sira.
“Tanba ita la haree de’it universidade Governu nian hanesan UNTL, no Institutu Politékniku Betanu, inklui Intitutu Kafé Ermera ne’ebé entrega fali ba Governu”, nia realsa.
Nune’e, nia husu ba joven sira kontinua estuda, tanba nasaun ne’e atu la’o ba oin presiza sira-nia esforsu.
Notísia relevante: Tatoli-UNITAL organiza diskusaun kona-ba Konseitu Estadu no Vizaun Estratéjika
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora
