DILI, 18 Jullu 2025 (TATOLI)-Provedór Direitu Ema-nian no Justisa (PDHJ, sigla portugés) husu ba Ministru Interiór, Francisco da Costa Guterres, atu anula rekuzasaun (bandu; la permite) husi servisu migrasaun hasoru sidadaun Indonézia, Safii Kemamang, tama Timor-Leste.
“Ida-ne’e hatudu katak entermus administrativu, nia la halo violasaun ruma ba regra husi lei númeru 11/2017, 24 Maiu (lei migrasaun no azilu), intervensaun ne’ebé ita-nia migrasaun halo hasoru nia, rekuza nia ne’e mak kontra regra husi lei. Tanba ne’e, husu ba Ministru Interiór atu anula desizaun ne’ebé rekuza Safi’i Kemamang”, Provedór PDHJ, Virgilio Guterres, ba jornalista sira iha ninia servisu fatin, sesta-ne’e.
Nia hatutan, atu rekuza sidadaun estranjeiru ida, primeiru mak ema ne’e tama lista migrasaun nian no tenke hetan notifikasaun, halo rekuzaun ba ema molok 48 oras lori ema ne’e ba iha fatin akollamentu, ne’ebé servisu migrasaun prepara to’o hetan desizaun loloos.
“Husi diretór jerál servisu migrasaun ba PDHJ hato’o katak la’ós deporta maibé rekuza. Depoizde ami halo analiza ba ida-ne’e, ami to’o hanoin katak mezmuke rekuza maibé lei ne’e iha artigu 23 no 24 hateten katak rekuzasaun ne’e mós iha rekezitu lubun ida”, nia dehan.
Maibé, ba kazu Safi’i Kemamang, eis-Prezidente Konsellu Imprensa ne’e dehan servisu migrasaun viola sidadaun estranjeiru ne’e nia direitu atu hetan informasaun no notifikasaun ruma.
Tuir informasaun ne’ebé PDHJ simu, Virgilio dehan rekuzasaun ne’ebé migrasaun atribui ba Safi’i, tanba suspeita ba atividade polítika iha Timor. Maske nune’e, laiha faktu hatudu hanesan ne’e. Sidadaun ne’e kontribui ba kauza ukun-an Timor nian no nu’udar ativista ne’ebé hahú 2003 to’o agora, hola feto Timor no hela iha Timor.
Bandu ne’ebé governu halo ba Safi’i, eis-ativista ne’e konsidera estraga Timor-Leste nu’udar Nasaun demokrátiku, tanba ne’e husu ba Prezidente Repúblika atu haree asuntu ida-ne’e, nune’e labele akontese tan.
Faktu no informasaun ne’ebé parte PDHJ rekolla iha terenu mak hasoru parte migrasaun no motorista transporte (travel) ne’ebé tula Safi’i.
Infomasaun ne’ebé PDHJ rekolla haktuir bainhira Safi’i tama Timor, parte migrasaun tau ona karimbu ba nia pasaporte. Maibé to’o iha kuartél Unidade Polísia Fronteira, servisu migrasaun halo kontaktu ba motorista travel ne’e hodi lori fali nia ba Migrasaun Batugade.
Lei númeru 11/2017, 24 Maiu, artigu 23 (rekuza ba entrada) alínea 1) sein prejuizu ba dispozisaun sira iha Kapítulu VII, sei rekuza atu tama iha territóriu nasionál ba sidadaun estranjeiru ne’ebé: a) La prienxe rekizitu sira entrada nian ne’ebé maka estabelese iha lei ida ne’e; b) Hato’o perigu ne’ebé iha fundamentu di’ak ka ameasa sériu ba saúde públika, orden, no seguransa, ka ba relasaun internasionál RDTL nian, partikularmente se iha indikasaun sira ne’ebé iha fundamentu no forte katak sira komete ona ka iha intensaun atu komete aktu sira ne’ebé klasifika hanesan krime funu nian, krime kontra dame, krime kontra umanidade, krime sira hasoru liberdade, hahalok sira terorizmu, ka hahalok sira ne’ebé kontra prinsípiu sira Estadu Direitu Demokrátiku nian; c) Hetan kondenasaun, ho sentensa finál, ba krime ne’ebé lori pena abstrata hanesan ba ka liu tinan 3; d) Hasai ona hosi territóriu nasionál tuir artigu 73 no tuirmai, enkuantu períodu bandu entrada nian ne’ebé sira sujeita sei vigora hela; e) Aprezenta dokumentu falsu ka halo deklarasaun falsu kontraditóriu klaru ho objetivu loloos atu hela iha territóriu nasionál.
Alínea 2) Rekuza entrada ne’ebé la depende ba prazu ne’ebé define tiha ona tuir lei ida-ne’e maka periodikamente revizaun ho hanoin atu halo manutensaun ka revogasaun. Alínea 3) Kompete ba membru Governu ne’ebé responsavel ba migrasaun, tuir proposta hosi xefe funsaun públika responsavel ba migrasaun, atu kria lista ida kona-ba indivíduu sira ne’ebé labele tama iha territóriu nasionál. Alínea 4) Autoridade judisiária no polisiál sira, iha limite sira-nia podér ida-idak, bele husu intersesaun ba indivíduu sira iha fronteira sira, bainhira husu ba xefe husi funsaun públika ne’ebé responsável ba migrasaun, ne’ebé organiza no habelar lista indivíduu sira ne’ebé sujeitu ba entrada ka restrisaun sira ba saída.
Alínea 5) Labele rekuza sidadaun estranjeiru atu tama, ne’ebé moris iha teritóriu RDTL no ne’ebé hela iha ne’ebá ka ne’ebé maka reprezentante legál sira husi menór sira ho nasionalidade timoroan ka menór sira ne’ebé sidadaun husi terseiru nasaun no rezidente legál iha Timor-Leste ne’ebé sira ezerse autoridade inan-aman nian ka asegura sira nia apoiu no edukasaun.
Artigu 24 (desizaun atu rekuza entrada) alínea 1) Desizaun atu rekuza entrada bele de’it halo bainhira rona tiha ema estranjeiru, ne’ebé nia deklarasaun sira ema estranjeiru bele tau iha eskrita. Alínea 2) Autoridade atu rekuza entrada iha territóriu nasionál hela iha xefe funsaun públika ne’ebé responsável ba migrasaun, ho posibilidade atu delega autoridade ne’e ba sira ne’ebé responsável ba postu fronteira sira.
Alínea 3). Ba efeitu sira ne’ebé hakerek iha númeru sira uluk nian, xefe no funsionáriu sira postu fronteira nian fó prioridade másimu no urjénsia atu rezolve situasaun pendente sira no adota medida kautelár sira ne’ebé legalmente admisivel no umanitáriamente nesesáriu to’o foti desizaun atu rekuza ka admite.
Alínea 4). Bele koloka sidadaun estranjeiru ne’ebé la hetan admisaun, enkuantu hein desizaun finál ka repatriamentu, iha sentru akollimentu temporáriu, iha karik, iha zona internasionál postu fronteira nian ka iha fatin ekivalente.
Alínea 5) esplika desizaun atu rekuza entrada tenke notifika ho eskrita ba interesadu, iha lian ofisiál no iha lian ne’ebé nia prezume komprende, iha prazu oras haat-nulu-resin-ualu nia laran hahú hosi momentu ne’ebé presta nia deklarasaun sira; hatudu fundamentu sira ba desizaun, inklui nia direitu no obrigasaun sira, liuliu direitu ba rekursu, prazu atu hatama rekursu ne’e, no direitu atu hetan asisténsia hosi defensór públiku ka advogadu ne’ebé devidamente kualifikadu ne’ebé nia hili livremente, ho ema ne’e maka responsavel atu suporta kustu respetivu sira.
Alínea 6 hatete bainhira de’it ema estranjeiru ne’ebé hetan rekuza atu tama entrada seidauk halo viajen ho sira nia meius rasik, desizaun atu rekuza entrada mós notifika ba transportadór.
Notísia relevante: Governu klarifika razaun proibisaun ba Safi’i Kemamang tama Timor-Leste
Jornalista : Natalino Costa
Editora : Rita Almeida
