LIKISÁ, 28 Jullu 2025 (TATOLI) – Governu Indonézia, liuhosi Ministériu Agrikultura, haruka peritu na’in sia hodi fó formasaun intensivu ba ofisiál ekstensaun agríkola na’in 35 hosi Timor laran tomak hodi haforsa sira-nia kapasidade atu rezolve infestasaun fall armyworm ou lakataru makerek ne’ebé aumenta ba beibeik.
Formasaun ne’ebé ho títulu “Training on Fall Armyworm Control for Agricultural Extension Officers of Timor-Leste”, hala’o durante loron lima iha Institutu Nasionál Peska no Akikultura (INPA) iha Maubara, Likisá.
Programa ne’e halo parte iha kolaborasaun téknika entre nasaun rua hodi hatan ba pedidu governu Timor-Leste nian ba Indonézia atu apoia kontrolu ba peste ne’ebé afeta ona ai-horis batar hektares rihun ba rihun.
Serimónia abertura ofisiál no entrega ajuda ne’e hala’o iha loron Segunda ne’e, 28 Jullu 2025. Iha nia diskursu, Konselleiru iha Embaixada Indonézia (KBRI), Banga Malewa, afirma katak atividade ne’e nu’udar manifestasaun konkreta husi kompromisu Indonézia nian hodi hametin relasaun bilaterál no apoiu dezenvolvimentu setór agrikultura Timor-Leste nian.
“Ami nia prezensa hamutuk iha dadeer ne’e hanesan símbolu forte hosi kolaborasaun ne’ebé fó benefísiu ba malu. Formasaun ne’e marka inísiu hosi forma oioin hosi apoiu kontínua hosi Indonézia ba Timor-Leste”, hatete hosi Banga Malewa iha Salaun INPA Likisá, segunda ne’e.
Aleinde formasaun ne’e, Indonézia mós fó ajuda iha forma ekipamentu kontrolu armyworm/ Lakataru Makerek no pestisida, no fó bolsa estudu edukasaun agrikultura ba estudante Timor-Leste hodi estuda iha politéknika agrikultura Indonézia. Tinan ida-ne’e, estudante na’in sia maka sei sai.
Treinamentu ne’e involve peritu na’in sia husi Indonézia :
- Hariwan Puja Wilapa, SS, M.AP – Vise Diretór Kooperasaun Bilateral, Ministériu Negósiu Estranjeiru Repúblika Indonézia
- Markwin Hasahatan, SE, M.Si – Xefe Divizaun Kooperasaun Ázia no Pasífiku
- Okta Prastowo Raharjo, ST, M.Sc – Adjuntu Diretór Planeamentu, Diresaun Jerál PSP
- Dr. Ir. Yohannes Andi Trisyono, M.Sc – Dosente, Fakuldade Agrikultura, Universidade Gadjah Mada
- Gandi Purnama, SP, M.Sc – Adjuntu Diretór ba Kontrolu Peste Sereál nian
- Shinta Andayani, SP, MP – Senior Trainer, BBPP Lembang
- Longginus Lengi, SP, MP – Intermediate Trainer, BBPP Kupang
- Fakih Zakaria, SP – Ofisiál Superiór ba Kontrolu Peste Ai-horis nian
- Reynold P. Sitompul, SP, MSc – Adjuntu Diretór Asuntu Jurídiku no Relasaun Públika, Diresaun Jerál Irigasaun Rai no Agrikultura
Entretantu, Sekretáriu Estadu Peskas Timor-Leste, Domingos da Conceição, subliña importánsia hosi kolaborasaun ne’e hodi hadi’a seguransa ai-han nasionál. Nia subliña, fall armyworm ne’ebé lokálmente koñesidu ho naran Lakataru Makerek, kauza ona estragu ne’ebé maka’as dezde foin deskobre iha Timor-Leste iha tinan 2019 nia rohan.
“Batar nu’udar ai-han prinsipál ita-nia povu nian, ameasa husi lalar ne’e la’ós de’it fó impaktu ba produsaun ai-horis, maibé fó ameasa mós ba nutrisaun no moris família rurál sira-nian,” nia dehan.
Domingos mós hato’o apresiasaun espesiál ba Governu Indonézia, Embaixada Indonézia iha Dili, no ekipa peritu tomak ne’ebé envolve iha inisiativa ne’e.
Entretantu, Hariwan Puja Wilapa nu’udar reprezentante husi ekipa peritu Indonézia nian, subliña katak formasaun ne’e hanesan parte ida husi kompromisu tempu naruk Indonézia nian hodi apoia seguransa ai-han rejionál. Nia mós enkoraja partisipante sira hotu atu hola papél ativu hodi habelar matenek ne’ebé sira hetan ona ba sira ida-idak nia komunidade agrikultór.
“Ami iha ne’e la’ós de’it atu hanorin, maibé atu troka koñesimentu no hametin sistema agríkola sira ne’ebé reziliente hamutuk,” Hariwan hatete.
Tuir dadus husi Ministériu Agrikultura no FAO, fall armyworms espalla ona ba kuaze munisípiu hotu-hotu iha Timor-Leste, ho taxa infestasaun ne’ebé varia husi pursentu 50 to’o 100. Fatin ne’ebé afetadu inklui Dili, Manatuto, Lautém, Manufahi, Covalima, Bobonaro, no Aileu.
Ba ida-ne’e, formasaun ida-ne’e kobre kontrolu biolójiku, uza pestisida loloos, estratéjia monitorizasaun nian, no tékniku kultivasaun batar ne’ebé rezistente ba peste. Formadór prinsipál ida, Prof. Yohannes Andi Trisyono, fornese formasaun téknika klean bazeia ba peskiza ikus liu iha entomolojia agríkola.
Aleinde FAO, atividade ne’e hetan mós apoiu hosi parseiru dezenvolvimentu sira seluk no membru korpu diplomátiku hosi Filipina, Tailándia, Brunei Darussalam, no Malázia, ne’ebé marka prezensa iha serimónia abertura.
Jornalista : Cidalia Fátima
Editora : Armandina Moniz




