DILI, 11 Agostu 2025 (TATOLI) – Prezidente Partidu Frente Revolusionária Timor-Leste Independente (FRETIILIN), Francisco Guterres Lú Olo, no Sekretáriu-Jerál, Marí Alkatiri, hala’o konferénsia imprensa relasiona ho Lei Organizasaun Judisiária no nomeasaun ba Prezidente Tribunál Rekursu, Afonso Carmona, husi Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta.
Iha konferénsia ne’e FRETILIN husu hotu-hotu kumpre Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste (KRDTL), liuliu Lei Organizasaun Judisiária foun, iha artigu 2, ne’ebé Tribunál Rekursu, deklara ona inkonstitusionál.
Tuir FRETILIN nia haree, desizaun ne’e iha forsa obrigatória jerál ne’ebé signifika katak, dispozisaun ne’e nulu no la vale dezde inísiu. Aleinde ne’e, nomeasaun foin lalais ba Juís Afonso Carmona sai Prezidente foun Tribunál Rekursu nian, ne’ebé halo ho baze iha provizaun inkonstitusionál ida-ne’e. Mezmu ke dekretu prezidensiál la mensiona esplisitamente lei ne’e, maibe refere ba lei ne’ebe vigora iha momentu ne’ebá, ne’ebé oras ne’e deklara ona inkonstitusionál.
FRETILIN alerta katak Prezidente Repúblika no maioria parlamentár halo ona reasaun ho maneira irresponsavel no perigozu hodi ataka independénsia tribunál sira-nian, kestiona juis sira-nia imparsialidade, no nega efeitu sira husi desizaun tribunál nian iha kazu espesifiku husi nomeasaun.
“Hahalok sira ne’e hanesan tentativa golpe institusionál ida, tanba sira buka atu ignora desizaun judisiál ida ne’ebé definitivu no vinkulativu, hodi viola separasaun podér no tau estadu direitu iha risku”, haktuir husi komunikadu.
FRETILIN reafirma “laiha ema ida mak iha Konstituisaun nia leten la ós mós Prezidente Repúblika. Respeitu ba lei maka baze ba demokrasia no justisa. Prezidente jura atu tane aas no garante ezekusaun Konstituisaun no agora iha obrigasaun atu korrije erru hodi nomeia Prezidente Tribunál Rekursu ida tuir regra konstitusionál”.
Prezidente Partidu FRETILIN, Francisco Guterres Lú Olo, hateten hili Prezidente Tribunál Rekursu la’ós hanesan polítika ne’ebé buka fali lejitimidade direta ka demokrátika hili husi populasaun ka eleitór sira, maibé nia hetan lejitimidade liuhusi Prezidente Repúblika ne’ebé fó nomeasaun ba nia liuhusi Konstituisaun tuir mandatu tinan haat.
“Saida mak akontese durante ne’e. Dezde 2003, foin mak hili tan Prezidente ida ne’ebé husi Tribunál Primeira Instánsia Distritál nian tama fali liuhusi alterasaun lei ne’ebé aprova ona iha Parlamentu Nasionál”, dehan.
Eis-Prezidente Repúblika ne’e dehan nomeasaun ne’e tuir loloos la’o tuir de’it Konstituisaun iha artigu 124 kona-ba Tribunál Supremu Justisa iha númeru 3 hateten Prezidente Repúblika mak foti Prezidente Tribunál Supremu Justisa nian, ne’ebé hetan hili husi juis sira iha Tribunál Supremu Justisa nian, ba tinan haat nia-laran.
Nia hatutan katak Prezidente Repúblika hili liuhusi koletivu juis ne’ebé halo parte iha Supremu Tribunál Justisa.
“Maibé, Prezidente Repúblika agora hakat liu tiha fali ninia kompeténsia ne’e, ba hili fali Prezidente ida husi Tribunál Primeira Instánsia Distritál nian mak lidera fali Tribunál Rekursu. Ida-ne’e liuhusi lei ne’ebé halo husi Parlamentu Nasionál. Ida-ne’e Parlamentu Nasionál mak halo sala lei ne’e, tanba la observa ba prinsípiu ne’ebé rezerva Konstitusaun nian, ne’ebé fó kompeténsia ba Prezidente Repúblika liuhusi lei ne’ebé sira halo”, Francisco Guterres Lú Olo hateten iha Faról, ohin.
Nia haktuir esperiénsia uluk sei asume Prezidente Repúblika bainhira hili Deolindo dos Santos ba segundu mandatu Tribunál Rekursu, la’ós nia mak hili diretamente, maibé tenke rona fali husi Konsellu Superiór Majistratura Judisiál.
“Prezidente Repúblika agora ne’e nein rona Konsellu Superiór Majistratura Judisiál sira-nia opiniaun. Foti kedas Prezidente ida husi Tribunál Primeira Instánsia Distritál nian mak lidera fali Tribunál Rekursu. Ida-ne’e mak sala”, nia afirma.
Tuir nia, bainhira Prezidente Repúblika kontinua hamriik defende pozisaun ida-ne’e, konsekuénsia primeiru mak Estadu direitu demokrátiku ida-ne’e iha komunidade internasionál nia matan ema sei kestiona tanba kontra lei no Konstituisaun.
“Ita hotu hatene iha tempu badak ita sei adere ba membru ASEAN, maibé ita rasik kontra lei no Konstituisaun. Sei iha barak hanesan penál no seluk tan sei mosu. Ha’u fiar katak juis Afonso Carmona hatene halo interpretasaun ba lei, tenke estuda didi’ak. Di’ak liu filafali ba nia fatin uluk, ho dignidade, nune’e aban bain-rua sa’e karik sa’e ho méritu ne’ebé nia iha”, sujere.
Iha fatin hanesan, Sekretáriu-Jerál Partidu FRETILIN, Marí Alkatiri, hateten loloos Prezidente Repúblika hanesan guardiaun konstituisionalidade, devia husu kedas fiskalizasaun prevetiva lei, maibé la halo ida-ne’e.
“Nia hatene katak debate lei ne’e uluk la’o hela, entaun promulga lei ne’e, liu loron ida de’it nomeia no fó pose ba juis Afonso Carmona, signifika iha intervensaun duni atu viola konstituisaun ne’e”, dehan.
Alkatiri salienta Prezidente Repúblika iha nia desizaun ba dekretu ba lei vijente, maibé la dehan lei ida ne’ebé. “Entaun ida-ne’e nia subar an la hatudu loloos lei ida ne’ebé. Lei vijétiku mak ida-ne’e duni, lei inkonstituisionál”, realsa.
FRETILIN-PLP hato’o pedidu aklarasaun ba TR
Bankada opozisaun kompostu husi FRETILIN no Partidu Libertasaun Populár (PLP) hato’o karta pedidu aklarasaun ba Tribunál Rekursu (TR) hodi esklarese ka klarifika ba akórdaun ne’ebé antes ne’e fó sai.
Deputadu FRETILIN, David Dias Ximenes ‘Mandati’, dehan pedidu ne’e husu tribunál atu halo klarifikasaun, tanba fiskalizasaun abstrata husi bankada opozisaun ba akórdaun TR fó sai iha loron 31 Jullu tian ne’e, deklara inkonstituisionál ba artigu 2 husi lei númeru 4/2025, 28 Abríl, alterasaun daruak husi lei númeru 25/2021, 2 Dezembru, Lei Organizasaun Judisiária, maibé mosu polémiku iha públiku.
“Ami lori dokumentu ida mai, hodi husu klarifikasaunhusi tribunál ninian, kona-ba akórdaun ne’ebé husu fiskalizasaun abstrata”, nia hateten hafoin entrega karta pedidu iha edifísiu TR, Kaikoli, ohin.
Nia dehan bainhira akórdaun TR nian fó sai, iha reasaun barak. “Inkluzivamente, ita-nia boot sira, tan ida-ne’e einvéz halo de’it polémika iha li’ur, ami konxiente katak kuandu akórdaun husi Tribunál Rekursu nu’udar instánsia másimu justisa Timór nian mak hasai ona bolu imperatividade tribunál nia autoridade mak ida-ne’e”, afirma.
Jornalista: Arminda Fonseca/Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora
