DILI, 20 Agostu 2025 (TATOLI)—Timor-Leste, iha kuarta (20 Agostu 2025) ne’e, sei selebra aniversáriu loron Forças Armadas de Libertação Nacional de Timor-Leste (FALINTIL) ba da-50 (20 Agostu 1975—20 Agostu 2025) ho tema “ESTENDE A PAZ AO MUNDO”.
Notísia Relevante: Xanana: Governu sei konserva fatuk-kuak “Lokuru” iha Bauro
Nakait ho loron FALINTIL ida-ne’e, Agência TATOLI sei haktuir Xanana Gusmão ninia kamiñada luta ba libertasaun nasionál, liuliu bainhira subar iha abrigu LOKURU iha ponta leste. Fatu-kuak Lokuru ne’ebé hatuur an iha suku Bauro, postu administrativu Lospalos, munisípiu Lautein, daudaun ne’e sai hanesan fatin istóriku ba istória rezisténsia nian.
Fatuk-kuak Lokuru ho metru ida (1)-resin no iha odamatan kuak nian atu tama ba laran ne’e ho luan metru ida (1)-resin. Iha odamatan fatuk-kuak nian ne’e, hakat tun ba laran ne’e, fatuk-kuak ne’e forma-aan hanesan uma-mahon ida ho luan metru lima (5)-resin.
Fatuk-kuak lulik ne’e nia didin-lolon sira-ne’e forma-an hanesan besi-asu, sai mós hanesan prizaun moris-nian ka sai hanesan abrigu ida-ne’ebé salva Membru CCF no Xefe Departamentu Informasaun FRETILIN nian, Kay Rala Xanana Gusmão, iha tempu rezisténsia.
“Ha’u-nia inan Jacinta, ha’u-nia inan salva ha’u iha fatuk-kuak Lokuru-Bauro. Hainhira ha’u hetan moras susar tebes, iha tempu ne’ebá susar tebes. Ha’u sei la haluha ha’u-nia inan ne’e to’o mate. Ó ofrese tiha oónia oan Holinatca ba rai ida-ne’e, ó salva tiha ha’u,” Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, hateten ba Agência TATOLI, foin lalais ne’e.
Xanana haktuir nia istória: “Ha’u-nia mate kala besik duni ona!”
Iha tinan 1978, Kay Rala Xanana Gusmão, assume kargu hanesan Membru Komité Sentrál Fretilin (CCF, sigla portugés) no Xefe Departamentu Informasaun Frente Revolucionária do Timor-Leste Independente (FRETILIN), ne’ebé hala’o hela rezisténsia iha Ponta Leste luiuliu iha foho PAIXAU ne’ebé lokaliza iha entre Muapitine no Mehara nia klaran.
Notísia Relevante: Xanana Gusmão: “Ha’u-nia universidade gerrilla iha OI”
Iha foho PAIXAU ne’e, Xanana Gusmão, hodi halo reorganizasaun funu no iha fatin ne’e hanesan universidade polítika id aba Xanana hodi halo konseitu ba faze gerrilia hodi organiza funu no fatin ne’e konsidera hanesan Kuartél Jerán FALINTIL nian. Iha biban ne’ebá, Xanana hetan moras malária kronika ida-ne’ebé halo nia book aan no la’o mós ladi’ak. Xanana Gusmão haktuir ninia istória;
“Iha tempu ne’ebá, ha’u moras bee-doko makaas. Holinatca dehan mai ha’u, ita atu mai kursu ka atu halo tratamentu ba ó. Entaun, nia dehan nune’e mai ha’u, se fiar ha’u, se hakarak ita bele tun ba ami-nia toos, ha’u-nia ferik ho katuas halo hela tratamentu ba ó. Bainhira ó rekupera tiha lai mak mai ita kontinua hala’o servisu.
Momentu ne’ebá, ha’u atu mate de’it ona ne’e. Isin krekas, bee-doko kona, ha’u kada loron to’o fulan tolu nia laran, kada loron ha’u araska. Ha’u hanoin, ha’u nia mate kala besik duni ona. Bainhira Holinatca ko’alia hanesan ne’e, sira hotu konkorda tiha, ne’ebé nia mak lori ha’u mai—mai duni iha fatuk-kuak Lokuru ne’e. Bainhira mai iha ne’e halo ligasaun ho Larimao sira, ha’u nia inan Jacinta ho nia katuas-oan mak mai, ha’u toba iha rai-kuak laran ne’ebá.
Ha’u iha fatin ne’e durante semana rua nia laran. Hahan laiha. Ferik Jacinta tein netik batar balun lori mai ha’u haa, lori fehuk, ai-farina mak ha’u han. Kuandu kada loron iha dadeer-dadeer, ferik Jacinta mai, nia katuas-oan la’o ba haree halo vijilánsia.
Hau moras bee-doko nafatin, maibé tanba ha’u han batar, han hahan sira-ne’e, sira ajuda ha’u. Iha momentu ne’e, ha’u atu mate ona, ha’u krekas liu ona. Ferik Jacinta mak mai salva tiha ha’u. Ne’ebé, ha’u labele haluha tiha relasaun ha’u ho familia ida-ne’e, tanba sira salva tiha ha’u.
Iha tempu ne’ebá, laiha inan Jacinta, ha’u mós laiha ona ka mate tiha ona. Nia, inan jacinta la salva ha’u, ha’u mate tiha ona. Iha fatuk-kuak Lokuru iha Bauro ne’e, la’ós halo buat seluk, ha’u-nia inan Jacinta kura ha’u-nia moras malária ne’e no salva ha’u iha fatuk-kuak ne’e.
Ha’u la’o la di’ak ona. Ami ba tiha iha fatuk-kuak Lokuru ne’e hamutuk ho Adjuntu ida naran Holinatca nia inan (Jacinta), nia mak kada loron lori hahan ba fó ha’u han. Nia lori mós ai-moruk kímika (Cloroquin) ho ai-moruk Timor nian (tradisionál) ba kura ha’u-nia moras.
Tanba, iha tempu ne’ebá, ha’u la’o mós la di’ak tiha. Momentu ne’ebá, fatuk mosu tiha ona iha ha’u-nia rins ne’e. Fatuk sira-ne’e, ha’u kura iha Prizaun Cipinang iha Jakarta-Indomézia. Iha ne’ebá, ha’u ba hemu tiha ai-moruk, durante loron tolu nia laran lisensa eh, ha’u atu so’e bee-kiik ne’e moras para mate, moras demais. Ikus liu, ha’u soe bee-kiik ne’e, mii sai fatuk hamutuk haat ka lima hanesan ne’e mak haksoit sai. Ida-ne’e, ha’u halo tratamentu iha Cipinang-Jakarta-Indonézia mak hasai.
Fatin ne’e, iha fatuk-kuak Lokuru-Bauro, liuliu ba ha’u ho familia sira, ita sei konserva netik. Maibé, la’ós atu sai boot liu, ida-ne’e ami sei konserva, bainhira konserva tiha bikan-fatuk sira-ne’ebé naton mai foti tiha ne’e, ami sei lori fila-fali mai iha ne’e. Ida-ne’e, parte ida husi ema ida-nia kamiñada ba luta ba libertasaun nasionál.
Ne’eduni, iha fatin ne’e—iha fatuk-kuak Lokuru ne’e, ha’u sei la haluha to’o ha’u mate”.
Notísia Relevante: Governu planeia dezenvolve abrigu Xanana Gusmão iha Lautein
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes
