DILI, 01 Setembru 2025 (TATOLI) – Komisaun A iha Parlamentu Nasionál ne’ebé trata asuntu Justisa no Konstituisionál konsidera katak revizaun ba Konstituisaun Timor-Leste ne’e asuntu Estadu tomak nian.
Prezidente Komisaun A, Patrocínio dos Reis Fernandes, dehan opiniaun husi deputadu sira kona-ba revizaun Konstituisaun bele provoka sensibilidade polítika, no sei diskute iha tempu oportunu ka lejislatura ida-ne’e.
Nia hateten katak Konstituisaun rasik fó dalan duni ba revizaun maibé ne’e la fásil. “Asuntu revizaun Konstituisaun, ne’e la’ós komisaun nian mak atu haree, ne’e liga ba desizaun polítika Estadu tomak nian, depende ba vontade husi forsa polítika hotu-hotu ne’ebé iha Parlamentu Nasionál”, deputadu ne’e hateten iha Parlamentu, ohin.
Vise Bankada CNRT ne’e dehan, bankada iha de’it kadeira 31, tanba ne’e presiza konsensu husi bankada hotu.
“Karik bankada sira seluk haree ita-nia Estadu agora iha realidade sira ne’ebé ita presiza haree, se akontese, ne’e iha konsensu nasionál”, nia salienta.
Nune’e bele haree karik Konstituisaun iha artigu sira ne’ebé ladún iha ona relevánsia ho realidade agora ou previzaun ba futuru presiza halo ajustamentu.
Deputadu membru Komisaun A, Joaquim dos Santos ‘Boraluli’ mós hateten iha Konstituisaun artigu 154 to’o 156 fó dalan atu halo revizaun, maibé tenke tuir regra no prosesu.
“Ha’u ko’alia hanesan deputadu, bankada FRETILIN ne’e depois ami sei haree. Ne’ebé ita-nia Konstituisaun iha regra, presiza 4/5 husi deputadu prezente mak foin bele aprova revizaun. Ne’e presiza konsensu”, deputadu ne’e hateten.
Tuir Konstituisaun iha artigu 154 (Inisiativa no tempu halo Revizaun nian) hateten deputadu no bankada Parlamentár sira maka halo inisiativa revizaun nian ba Lei-Inan. No Parlamentu Nasionál bele halo revizaun Lei-Inan liutiha tinan neen sura husi data publikasaun ida ikusliu kona-ba lei revizaun nian.
Prazu tinan neen atu halo revizaun ba dalauluk ba Lei-Inan ida-ne’e nian, sei konta husi loron ne’ebé Lei-Inan tama iha vigór.
Parlamentu Nasionál, lalika haree ba prazu tempu nian, bele asume kbiit atu halo revizaun Lei-Inan, bainhira deputadu barak liu baluk-lima haat (4/5) ne’ebé hala’o sira-nia knaar mak hakarak.
Proposta ruma kona-ba hala’o revizaun ba Lei-Inan tenke hatama ona iha Parlamentu Nasionál iha loron atus-ida-ruanulu nia laran, molok atu hahú haksesuk.
Atu hato’o projetu ruma ba revizaun Lei-Inan, nu’udar hateten ona iha númeru hirak liubá, no seluk-seluk tan, sei bele hato’o duni iha prazu loron 30 nia laran.
Iha artigu 155 (Aprovasaun no promulgasaun), haktuir mós katak, atu hafila buat ruma ba Lei-Inan, tenke hetan apovasaun hosi marioria baluk-tolu rua (2/3) hosi deputadu sira-ne’ebé hala’o hela sira-nia knaar.
Testu Lei-Inan ida-ne’ebé foun sei publika hamutuk ho lei revizaun nian.
Prezidente-Repúblika labele rekuza atu promulga lei revizaun nian.
Artigu 156 (Limite Materiál sira ba Revizaun ), dehan lei kona-ba hala’o revizaun ba Lei-Inan tenke respeita:
a) Independénsia nasionál no Estadu nia unidade;
b) Sidadaun sira-nia direitu, liberdade no garantia;
c) Forma republikana governu nian;
d) Kfahek kbiit nian;
e) Tribunál sira-nia independénsia;
f) Multipartidarizmu no direitu atu hala’o opozisaun tuir demokrasia;
g) Sufrájiu livre, universál, diretu, sekretu, no periódiku kona-ba órgaun soberanu
sira, nune’e mós ba sistema reprezentasaun proporsionál nian;
h) Prinsípiu ba deskonsentrasaun no desentralizasaun administrasaun nian;
i) Bandeira Nasionál;
j) Data proklamasaun independénsia nasionál nian;
Asuntu sira iha alinea c), no i) bele iha revizaun husi referendu nasionál, tuir lei haruka.
Notísia relevante: Revizaun ba Konstituisaun presiza konsesu – Opozisaun
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora




