iklan

INTERNASIONÁL, POLÍTIKA

Xanana: Lalika tauk empreza Lighthouse lori Governu TL ba tribunál Melbourne

Xanana: Lalika tauk empreza Lighthouse lori Governu TL ba tribunál Melbourne

Primeiru Ministru Xanana Gusmao. Foto/TATOLI

DILI, 23 Outubru 2025 (TATOLI)–Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, hateten lalika tauk ho empreza internasionál Lighthouse Corporation ne’ebé lori ona Governu Timor-Leste ba Tribunál iha Melbourne.

Notísia Relevante: Timor-Leste Argumenta Hela Jurizdisaun Hasoru Kompañia Lighthouse

“Ida-ne’e ita prepara hela, ami bolu ona Advogadu foun, posivelmente fulan-Outubru tinan oin ha’u mak ba responde hasoru sira iha Tribunál Melbourne, ne’ebé lalika tauk,” Xanana hateten ba jornalista sira iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato, Bairru Pite, kinta ne’e.

Nia dehan, lalika tauk ho na’in ba empreza Lighthouse tanba Governu Austrália rasik deklara katak maior flagrante de litu iha Austrália laran tomak.

“Agora ha’u labele esplika estratéjia saida mak atu hasoru sira. Sira sei la manán ita maibé atu manán oinsá ha’u labele esplika agora. Fiar de’it katak sira atu manán, ita susar,” Xanana esplika.

Antes ne’e, iha 17 Janeiru 2020, Ministru Estadu Prezidénsia Konsellu Ministru, Hermenegildo Augusto Cabral Pereira, hateten Estadu Timor-Leste oras ne’e argumenta hela jurisdisaun hasoru kompañia internasionál Lighthouse Corporation.

Hermenegildo ‘Agio’ Pereira hateten, iha públiku Lighthouse ne’e tinan barak ona problema lori Estadu Timor-Leste ba Internationál Center for the Settlement of Investment Disputes (ICSID).

Agio haktuir, iha ICSID Estadu Timor-Leste manán 100%husi argumentu legál hotu.

“Maibé, depois kompañia lori fali Timor-Leste ba Tribunál Doméstiku Austrália ninian (Tribunál Supremu Vitória), oras ne’e ita sei argumenta hela jurizdisaun, seidauk hotu. Posibilidade to’o (tribunál aas liu) hodi tenta took argumenta jurizdisaun. Maka ita la manán, ita tenke konfronta ona Lighthouse Corporation iha Tribunál Supremu Vitória ninian iha módul ida legalmente bolu depende ba méritu evidénsia aprezentasaun,” Agio dehan.

Agio haktuir, kazu ne’e mosu mai husi frakeza kontratuál no sirkunstánsia ne’ebé Governu hotu-hotu enfrenta duni.

Nia informa, ba reprezentante povu sira katak kazu ne’e presiza duni finansiamentu para antesipa maske Timor-Leste halo buat hotu-hotu para evita.

Antes ne’e, Tribunál Supremu Vitória nian fó hatene kona-ba sentensa kona-ba apelu husi Governu Timor-Leste hasoru desizaun husi Supremu Tribunál Vitória nian iha maiu 2019.

Iha desizaun ne’e, Supremu Tribunál Vitória nian fó ba empreza Lighthouse Corporation Pty Ltd no Litghhouse Corporation IBC, direitu atu rona kazu nian hasoru Repúblika Demokrátika Timor-Leste no nia empreza eletrisidade (EDTL) iha Estadu Vitória.

Pozisaun Governu Timor-Leste nian ne’ebé fó-sai antes ne’e, afirma kazu ne’e relasaun ho eventu sira mak mosu iha Timor-Leste iha tinan 2011 no 2012, kona-ba kontratu ida mak seidauk hatene sð mak loos ka sala.

Kontratu kona-ba fornesimentu kombustível no jeradór sira iha Timor-Leste. Governu Timor-Leste nian fiar-an katak laiha kontratu ida mak vinkulativu ne’ebé asina tiha ona.

Tribunál Supremu hanoin katak desizaun juíz nian apropriada, naran katak Tribunál Vitória nian la’ós fatin ida-ne’ebé la adekuadu duni atu rona disputa ne’e. Tribunál Supremu halo konkluzaun katak juíz la sala iha abordájen atu fó desizaun ba kestaun ne’e, tanba ne’e rekuza permisaun ba apelu.

Timor-Leste haksesuk katak juíz halo sala iha maneira rua importante to’o hetan konkluzaun kona-ba kestaun fórum Non Conveniens (tribunál adekuadu ka lae atu julga). Tribunál Supremu la simu ida-ne’e.

Iha partikulár, Timor-Leste haksesuk katak ligasaun dusputa nian ho Vitória ne’e fraku, laiha substánsia. Kuaze laiha relasaun ho kestaun prinsipál sira.

Timor-Leste mós haksesuk katak juíz prinsipál, Almond J., karik tenke konsidera Vitória hanesan fórum foun maka klaramente la adekuadu atu rona disputa ne’e, tanba lei Timor-Leste nian relevante atu hatene se kontratu iha ka lae (kestaun ida maka mosu disputa iha kazu ne’e) no fatór seluk mak halo ligasaun entre kazu ne’e.

Notísia Relevante: Lighthouse Lori Timor-Leste Ba Tribunál ICSID, Xefe Bankada CNRT: “Ita Haree Prosesu”

Jornalista : Hortencio Sanchez

Editór        : Cancio Ximenes

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!