DILI, 14 Janeiru 2026 (TATOLI)—Embaixadór Timor-Leste ba Estadu Unidu Amérika, José Luís Guterres, deklara sira seidauk hetan informasaun husi Governu EUA kona-ba ró ahi ne’ebé uza bandeira Timor-Leste hodi halo operasaun ekonomia iha tasi Karibia Venezuela.
Embaixadór Timor-Leste ba Estadu Unidus Amérika, José Luís Guterres, afirma kona-ba asuntu ida-ne’e hanesan embaixada seidauk simu informasaun husi Governu Estadu Unidu Amérika (EUA) katak sira prende ró ahi ruma ne’ebé uza bandeira Timor-Leste nian, maibé ita-nia administrasaun iha Timor hateten tiha on katak buat ne’e falsu (fake).
“Tanba se bainhira sira lori sira-nia rejistu ho bandeira Timor entaun ne’e falsu tanba ita seidauk fó bandeira ba iha ró ahi sira hodi uza operasun iha fatin seluk. Ha’u haree mós informasaun mai husi Londres nian ne’ebé konfirma mós katak bandeira falsu ne’e la’ós ita-nian de’it maibé iha nasaun seluk ne’ebé pirates sira uza hodi bele eskapa ba iha nasaun seluk. Signifika la’ós Timor-Leste de’it mak vítima maibé nasaun seluk mós,” Embaixadór Luis Guterres relata ba jornalista sira iha Palásiu Governu, segunda (12 janeiru 2026) ne’e.
Nune’e, nia dehan, Estadu TL mós akompaña ida-ne’e no Autoridade Marítima nia servisu no insidente ida-ne’e sei la akontese tan tanba ema barak iha mundu mak akompaña no hatene katak buat ne’e falsu, ne’e labele hatun identidade ita-nian no habosok komunidade internasionál.
“Entaun, sala ne’e ema pirates sira mak sala, ita la sala tanba ita-nia nasaun la fó autorizasaun. Klaru katak ita preokupa tanba sira uza ita-nia bandeira maibé iha ona mekanizmu kontaktu ba autoridade internasionál hodi halo desmentu katak buat ne’e la’ós Timor nian,” Orgaun Diplomata ne’e esplika.
Nia hatutan, EUA mós hatene hotu informasaun kona-ba ne’e tamba sira iha koñesementu kona-ba asaun ne’e no sira hatene klaru ró ne’e nia naran uluk, ne’e oinsá sira hatene hotu tanba bandeira ne’e ema pirates sira bele emprime rasik.
“Tanba ne’e Autoridade Marítima mak sei iha responsável emisaun rejistu hodi liga diretamente adovogadu sira iha Londres. Nia fiar katak prosesu ne’e la’o hela no nia lee tiha ona desmentidu mai husi aurotidade sira,” nia dehan.
Aleinde ne’e, Ministru Transporte Komunikasaun, Miguel Gonçalves Manetelu, hateten loos duni deskonfia ró ne’e tula mina liuhusi tasi Karibia bainhira militár Estadu Unidu Amérika halo kontrola hela área ne’e, nune’e sira kaptura kedas ró ne’ebé uza bandeira Timor-Leste, entaun hafoin notísia ne’e sai Gabinete mós daudaun me’e prepara hela komunikadu impresa atu fahe ba mídia sira.
“Maibé ha’u bele adianta iha ne’e katak iha Jullu 2025, Organizasaun Internasionál Marítima (IMO, sil inglés) iha Ázia pasífiku nian ho autoridade Maritima sira hakerek kedas karta mai Ministériu tanba identifika ró ualu (8) mak uza bandeira Timor-Leste no entre ró hirak ne’e ida mak naran Olina ne’ebé foin lalais kaptura tiha ona nee”, Ministru ne’e informa.
Tanba ne’e, nia dehan, iha loron 8 fulan-Jullu 2025 ne’e MTK hakerek ona karta ba IMO rejionál hodi informa ba IMO katak loos duni Timor-Leste vigora ona dekretu ba rejistu Navi, iha lei nú.13/2024, 20 de Marsu, enkuantu to’o fulan-Jullu bainhira sira ita hakerek karta ba Governu seidauk rejista ró ida, TL nia rejime jurídiku ne’e so bele rejistu ró ne’ebé nasionalidade Timor-Leste, enkuantu ró husi estranjeiru laiha autorizasaun atu rejistu.
“Tanba ne’e ha’u husu ba IMO rejionál atu sirkula ita-nia informasaun ba Estadu membru sira hotu, katak ró ualu (8) ne’ebé identifikadu uza bandeira Timor-Leste ne’e ilegál, tanba ita nunka halo rejistu ba ró sira-ne’e satán ró estranjeiru tanba tuir lei jurídiku la fó dalan,” nia hateten.
Niha hateten, iha 09 Jullu 2025, sira mós hakerek karta ida ba Ministériu Justisa Timor-Leste nian atu orienta PSIK buka tuir informasaun ne’ebé mai husi IMO ho autoridade Xina katak ema-ne’ebé halo rejistu ne’e diresaun iha Timor, entaun MTLla komunika sai iha altura ne’ebá, tanba prosesu la’o hela no keta halo ema iha ne’e halai lakon entaun MTK nunka komunika sai.
“Tanba ne’e husu ba Ministériu Justisa liuhusi PSIK atu halo investigasaun mós atu komunika ba Interpol tanba só PSIK mak iha relasaun ho Interpol ajuda ita haree ró sirkula besik sira-nia tasi bele kaptura ró ne’e,” nia apela.
Aleinde ne’e, TL lahaluha hato’o agradesementu ba militár Amérika tanba kaer ona ró ilegál ne’e, ho nune’e sira mós sei hakerek karta ida ba Governu ho Amérika, fiar katak ró hitu (7) seluk mós bele kaptura lalais.
Jornalista : Alexandra da Costa
Editór : Cancio Ximenes
