DILI, 20 Janeiru 2026 (TATOLI)–Tribunál Judisiál Primeira Instánsia Dili (TJPID), Tersa ne’e, halo julgamentu ba antigu funsionáriu Banku Nasionál Komérsiu Timor-Leste (BNCTL) ida ho inisiál MGL tanba komete krime burla informátika no kria konta ida hodi halo transaun banku ho montante rihun $47-resin.
Durante julgamentu, arguida MGL hato’o nia depoimentu ba Tribunál katak nia parte rekoñese Ministériu Públiku (MP) nia akuzasaun ne’e balun loos no balun sala.
Nia konfesa ba Tribunál koletivu kona-ba arguida nia meneira halo trazasaun osan husi BNCTL ba fali nia konta ne’ebé nia kria. Nia konfesa ba faktu katak halo krime referidu. Enkuantu, osan ne’ebé durante ne’e nia halo transasaun husi BNCTL momentu hanesan funsionáriu iha banku nasionál ne’e, nia foti duni osan ho montante rihun $20-resin, nia la foti to’o montante boot hanesan saida mak konsta iha MP nia akuzasaun.
Tribunál haktuir, MGL serbisu iha BNCTL iha loron 01 Agostu 2022 to’o 19 Outubru 2023 hanesan pesoál kaixa (kasir).
Arguida serbisu fali iha Diresaun Nasionál Transporte Terrestre (DNTT) iha Fevereiru 2023, dahuluk nia selu hafoin nia imprime resibu dala-rua no husu ema selu dala-rua.
Nia haktuir, osan sira ne’ebé nia momentu halo transasaun hodi foti osan husi BNCTL, sira ne’e balun nia ba selu, osan balun nia foti, maibé antes ne’e osan hotu tiha lai iha konta/ka nia sura cash tiha, tau iha sistema karik nia valór hanesan maibé karik osan balun ho montante liu karik, arguida foti tiha ba nia an rasik.
Molok MGL muda serbisu ba DNTT Akanunu, kada loron mais ou menus nia bele foti to’o $150 iha BNCTL, desde Fevereiru 2022 to’o Dezembru 2023.
Arguida mós rekoñese katak, nia iha konta bankária rua, BNCTL ida $6.000-$7.000 resin no ida kuaze $16.437. Osan sira nia foti ne’e balun uza no balun nia depozita. Bainhira iha loron ohin nia foti osan balun no loron tuir mai ka loron seluk fali mak nia foin depozita ba nia konta bankária. Nune’e, BNCTL konsege deskobre nia hahalok a’at ne’e iha Juñu 2024.
Notísia relevante : Komisaun C bolu MF no BNCTL klarifika atrazu pagamentu désimu terseiru
Arguida konta katak, iha momentu nia sai ona husi serbisu, nia rasik mak deside, la’ós BNCTL mak hapara. Nia lisensiada iha área ekonomia. Osan tau ba nia konta bankária ne’e nia mak hakarak rasik. Iha momentu ne’ebá nia seidauk hatene katak hahalok referidu lei bandu. Osan ho montante $2.000 BNCTL foti filafali no restu mak arguida depois tenki taka fali.
Enkuantu, iha sorin seluk, Tribunál argumenta hahalok ne’e arguida rasik mak inisia.
Arguida deklara tan, nia konta bankária agora la ativu ona no osan ho montante $2.000-resin mak iha laran. Osan sira ne’e balun nia hola TV, armáriu, roupa, sofa, troka kalen uma, balun halo lisan husi inan-aman nia uma lisan husi pai.
MGL hetan saláriu mensál $150, ne’ebé osan ne’e prontu atu depozita fali ba banku, nia uza nia pai nia osan veteranu mak selu. Osan ho montaante $2.410 iha oan na’in-tolu eskola hotu ona. Nune’e, foin ba dahuluk komete krime. Nia hela iha uma rasik, maibé rai laiha.
Nia dehan, baibain iha kasir kuandu sira konta osan la tuir sistema, entaun sira mak sei taka fali ho sira nia osan rasik. Osan sira ne’e balun nia ba rai iha BNCTL sukursál Kuluhun. Iha sistema P24, ne’e ninia númeru rejistu kada kaixa la hanesan, arguida nian mak 30334. Osan balun la konsege hatama iha sistema mak imprime.
Nune’e mós, iha sala julgamentu laran, Lezadu AFV, iha relatóriu investigasaun husi operasionál katak iha kazu sira hanesan ne’e sira halo investigasaun mak foin deteta. Tanba iha notifikasaun dahuluk katak iha funsionáriu ida la tama serbisu, nune’e sira deskonfia katak iha funsionáriu kontratadu ida mak iha problema la tama serbisu ka rezigna-an.
Lezadu hateten, arguida la tama serbisu iha Dezembru 2023 no iha Janeiru sira ne’e, ekipa investigasaun operasionál nota ona katak iha irregularidade ruma mosu ba kliente sira nia osan no to’o ikus sira deskobre katak osan $7.000 mak lakon no banku asegura $2.000-resin.
Lezadu katak, bainhira sira deskobre iha konta, ekipa foti kedas medida hodi ba keixa iha MP tanba arguida la serbisu ona iha BNCTL.
Hafoin rona tiha deklarasaun husi arguida no lezada, Tribunál marka fali ba loron 03 Fevereiru tuku 14:00 lorokraik hodi rona sasin.
Akuzasaun
Tuir MP nia akuzasaun ne’ebé arola iha kazu ne’e katak, iha loron 07 Setembru 2022, BNCTL halo kontratu terserizasaun (iha-ne’e sei hanaran “kontratu”) ho empreza Konnekto Unipessoal, Lda (iha-ne’e sei hanaran “Konnekto”). Ho objetivu husi kontratu ne’e atu fornese funsionáriu Konnekto hodi tulun no fó apoiu ba BNCTL iha prestasaun servisu bankáriu no finanseiru.
Arguida MGL nu’udar funsionáriu kontratadu husi Konnekto, no hetan kna’ar atu hala’o servisu bankáriu nu’udar kaixa iha unidade BNCTL iha Diresaun Nasionál Transporte Terrestre (DNTT) iha Akanunu, Hera, Dili, hahú iha loron 1 Outubru 2022, to’o 18 Dezembru 2023.
Arguida MGL ho nia knaar hanesan pesoál kaixa iha BNCTL, konsege komete duni aktu fraude, nia manipula sistema BNCTL T24, ne’ebé iha nia kontrolu, hodi kria númeru tranzasaun ida ne’ebé diferente hodi valida fatura, no tranzasaun referidu kompleta ho susesu ba konta bankária DNTT. Enkuantu fatura balun konsege hatama iha konta bankária DNTT.
Arguida imprime validasaun tranzasaun anteriór direitamente husi nia ekran laptop, uza ho fraudulentu hodi valida fatura sira seluk. Iha senáriu ida-ne’e, prátika falsifikasaun nian sai evidente, tanba arguida manipula osan, ne’ebé konserteza la depozita.
Tranzasaun ne’e la kompleta ho susesu iha konta DNTT tanba hetan manipulasaun uza BNCTL nia sistema T24, ne’ebé iha nia kontrolu hodi hamosu númeru tranzasaun ne’ebé la hanesan hodi valida fatura, enkuantu arguida apropria la loos montante hirak ne’e.
Arguida MGL loke konta bankária rua iha BNCTL, konta dahuluk ho númeru 2600522937252 no konta daruak ho númeru 2600525259147.
Montante osan ne’ebé arguida má apropria durante ezersísiu knaar hamutuk $47.360. Arguidu halo apropriasaun sala ba osan hirak ne’e ho maneira hanesan tuir mai ne’e:
Arguida depozita maizumenus montante totál $6.476 ba nia konta bankária númeru 2600522937252 no montante $16.416,50 ba nia konta bankária 260052529147.
Enkuantu restu, hamutuk $24.467,50, apropriadu diretamente iha natureza (osan).
T24 husi BNCTL, ne’ebé iha nia kontrolu, liuhusi kriasaun númeru tranzasaun ne’ebé diferente hodi hala’o validasaun ba fatura, no tranzasaun hanesan ne’e kompleta ho susesu ba konta bankária DNTT.
Enkuantu fatura balu depozita ho susesu iha DNTT nia konta bankária, ba fatura restu, arguida imprime validasaun tranzasaun anteriór diretamente husi nia ekran laptop no ho fraudulentu uza hodi valida fatura sira seluk. Ne’e konstitui falsifikasaun, tanba arguidu manipula osan, ne’ebé konserteza la hatama ba konta DNTT nian, ho liafuan seluk, tranzasaun ne’e la kompleta ho susesu.
Tanba hetan manipulasaun uza BNCTL nia sistema T24 ne’ebé iha nia kontrolu, hodi kria númeru tranzasaun ne’ebé la hanesan hodi valida fatura, enkuantu arguidu apropria la tuir dalan montante hirak ne’e, ne’ebé la koresponde ho lia-loos, ba objetivu seluk, maibé nafatin hetan lukru husi ne’e, no hamosu prejuizu ba BNCTL/Estadu, benefisia ba nia-an rasik.
Arguida mós hatene didi’ak katak hahalok ida-ne’e bandu hosi lei nu’udar krime, no maski nune’e nia halo ida-ne’e ho vontade no konxiénsia, ho objetivu atu enrikese nia-an ho ilejítimu hodi uza meius bosok-teen sira hodi hetan osan estadu nian ba nia benefísiu pesoál rasik.
Arguida, MGL, atua ho esforsu konsertadu no intensaun hodi ezekuta planu ne’ebé antes ne’e dezeña ona, ho intensaun atu hetan enrikesimentu ilejítimu ba nia-an rasik, hodi manipula sistema informátiku T24 BNCTL nian ne’ebé iha nia kontrolu, liuhosi kriasaun númeru tranzasaun ida ne’ebé diferente hodi valida fatura, no tranzasaun ida-ne’e hala’o ho susesu ba konta bankária DNTT.
Fatura balu depozita ho susesu iha konta bankaria DNTT nian; maibé, ba fatura sira seluk, arguida imprime validasaun tranzasaun anteriór diretamente husi nia ekran laptop, uza ho fraudulentu hodi valida fatura sira seluk. Ida ne’e konstitui falsifikasaun dadus, tanba arguidu manipula informasaun tanba la hetan osan ne’ebé depozita.
Iha konta DNTT nian tranzasaun ne’e la konsege kompleta ho susesu tanba sistema T24 BNCTL nian ne’ebé iha nia kontrolu nia okos hetan manipulasaun hodi kria númeru tranzasaun oin-oin hodi halo validasaun ba fatura, lohi Estadu no BNCTL hodi hetan osan ne’ebé nia laiha direitu atu apropria.
Arguida, aproveita situasaun ne ebé nia iha kontrolu, kria númeru tranzasaun ne ebé diferente hodi valida fatura, no tranzasaun ne’e kompleta ho susesu ba konta bankária Diresaun Transporte Terrestre/DNTT.
Enkuantu fatura balu depozita ho susesu iha konta bankária DNTT nian, arguida MGL ho fraudulentu uza validasaun tranzasaun anteriór diretamente husi nia ekran laptop hodi valida fatura sira seluk, nune’e fó kompeténsia no konfiansa ba arguidu.
Nia domina ona sistema informátiku hodi opera ida-ne’e, maibé hafoin hahú manipula dadus sistema banku nian no halibur osan ne’ebé maka fó ona ba nia hanesan instrumentu ida ne’ebé labele transfere. Arguida apropria ilejítimu buat hotu ne’ebé hetan iha sistema finanseiru osan Estadu-BNCTL nian, lahó autorizasaun na’in sira, ho intensaun atu iha no dispoin hanesan na’in.
Arguida MGL, hatene didi’ak katak nia labele no labele manipula sistema T24 BNCTL nian, ne’ebé iha nia kontrolu, ba nia benefísiu pesoál, nune’e viola nia devér ofisiál sira no, hodi atua hanesan ne’e, prejudika Estadu-BNCTL no fó benefísiu ba nia-an rasik.
Asaun sira-ne’e kontráriu ho knaar sira hosi nia pozisaun nu’udar funsionáriu kontratadu. Arguida mós hatene katak hahalok ne’e lei bandu nu’udar krime. No maski nune’e nia atua ho livre, deliberada no konsiente, ho objetivu atu hetan enrikesimentu ne’ebé nia hatene ilísitu no atu hamosu prejuizu ba BNCTL/Estadu.
Nia atua ho esforsu maka’as no vontade ne’ebé fahe, ho intensaun atu hetan benefísiu ilejítimu sira ba nia-an rasik.
Tanba ne’e, hahalok husi arguida MGL fó prejuizu ba Estadu Timor ho totál 547.360.
Maski nune’e, iha sirkunstánsia hotu-hotu ne’ebé deskreve iha leten, arguida hakarak rezultadu hanesan ne’e, hatene didi’ak katak ninia hahalok, tantu ativu no pasivu, kontra lei no bandu no punivel hanesan krime, no katak nia iha devér atu la komete hahalok hanesan ne’e.
Arguida MGL nu’udar autór, iha formuláriu kompletu, komete krime haat hanesan krime fraude informátika agravadu, punivel tuir artigu 267, nú. 1, alnea a no b), no 269; krime violasaun konfiansa agravadu ida, punivel tuir artigu 256.º no 257.º, no. 1.krime falsifikasaun agravadu ida, punivel tuir artigu 304 Kódigu Penál, no krime pekulatu, punivel tuir artigu 82 Lei No. 7/2020, kona-ba Medidas ba Prevensaun no Kombate Korrupsaun.
Hafoin Tribunál rona tiha depoimentu husi Arguida no lezada Tribunál marka fali ba loron 02 Fevereiru 2026 tuku 14: 00 hodi kontinua rona deklarasaun husi enterventes sira seluk liga ho kazu ne’e.
Audiénsia julgamentu ne’e prezide Juíz kolektiva, Ivan Patrecenio Argentino Nunes no Julmira auxiliadora, MP reprezenta Prokurador, Aderito Tillman, arguida hetan asisténsia legál Defensor Públiku, Manuel Amaral.
Jornalista : Natalino Costa
Editora : Julia Chatarina
