DILI, 04 Fevereiru 2026 (TATOLI)—Diretór Gabinete Polítika, Planeamentu, Kooperasaun no Dezenvolvimentu Saúde iha Ministériu Saúde (MS), Florindo Gonzaga, afirma katak rezultadu Programa Wolbachia só bele vizível hafoin nia implementasaun iha tinan ida ka rua.
“Ema barak kestiona razaun kazu dengue ne’ebé kontinua aumenta depoizde husik susuk ho baktéria Wolbachia. Rezutadu husi implementasaun programa ne’e labele imediatu. Presiza tempu,” Florindo Gonzaga hato’o hodi responde ba preokupasaun públku ni’an kona-ba efikásia Programa Wolbachia, hafoin aumenta númeru kazu dengue, liuhusi programa “Entrevista Eksluziva” ne’ebé realiza iha Kaikoli, tersa-feira (3/02) ne’e.
Nia hatutan, bainhira komesa husik susuk sira ho baktéria Wolbachia iha fulan-Agostu tinan kotuk no ikus liu husik iha semana kotuk, no efeitu husi Programa referidu só bele avalia dentru tinan ida ka rua, tanba ekipa halo monitorizasaun hahú iha inísiu fulan ne’e.
Nia dehan, susuk sira ho baktéria Wolbachia tenke domina iha fatin sira-ne’ebé mak susuk Aedes aegypti konsentra ba hodi bele halakon susuk sira-ne’e.
Responsável ne’e esplika, iha implementasaun Programa Wolbachia, Timor-Leste hili estratéjia substituisaun populasionál ho signifika katak susuk sira kontinua eziste maibé númeru kazu dengue bele menus.
Ida-ne’e, tuir nia, tanba presiza mantein abitat susuk ni’an, tanba sai hanesan hahán ba animál sira seluk, ezemplu hanesan Toke ne’e labele halakon kompletamente kedas populasaun susuk ni’an.
Bakteria Wolbachia introdús iha susuk inan, tanba sira-ne’e kostuma xupa ema-nia raan hodi moris, inklui salvaguarda nia tolun, aumezmu tempu transmite mós moras dengue ba ema. Kontráriu ho susuk inan, susuk aman la tata ema, só konsumu de’it aifuan nia been no hahán sira seluk.
“Kuandu susuk inan ho baktéria Wolbachia kaben ho susuk aman lokál, bele hahoris jerasaun susuk ho Wolbachia no kontribui ba elimniasaun populasaun susuk Aedes aegypti. Se susuk aman ho Wolbachia kaben ho susuk inan lokál, ida-ne’e sei lakonsege oan no tolun,” nia esplika.
Dirijente subliña katak jerasaun husi prosesu ne’e autusustentável, ho nune’e, Progarma Wolbachia iha natureza longu prazu. Nia mós otimista ho rezultadu Programa referidu, tanba Timor-Leste nia ambiente tropikál favorese ba sobrevivénsia susuk ho baktéria Wolbachia no ajuda la’os de’it kombate moras dengue, maibé mós chikungunya no zika
Florindo Gonzaga esplika mós kona-ba bainhira ekipa husi MS halo fumigasaun no distribuisaun abate sei la fó impaktu ba susuk ho baktéria Wolbachia, tanba molok husik susuk sira ne’e, halo ona teste laboratoriál. Ida ne’e mós depende ba sira-nia rezisténsia ida-idak.
Relativamente ho kazu dengue, MS rejista, dezde inísiu fulan Janeiru, kazu hamutuk 1.408, husi númeru ne’e na’in nen lakon vida. Dili mak munisípiu ne’ebé rejista kazu aas tebes (931).
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes
