Hosi: Pe. Heri Soares, SVD*)
Hahú loron Kuarta Sinzas (Ahu-kdesan), ita hahú tama ba tempu kuarezma. Hahú husi Kuarta Sinzas ba to’o ida Domingo Ramos. Liafuan kuarezma mai husi dalen Latin katak Quadragesima (haat nulu). Loron no kalan haat nulu (40) ne’ebé sarani sira prepara an ba festa paskua.
Ita haree iha istória biblika sira-ne’ebé haktuir kona-ba loron haat nulu (40) iha Testamentu Tuan nomós iha Testamentu Foun. Iha Testamentu Tuan; Tempu dilúvio ka rai nabeen iha Noé nia tempu. Udan boot tau iha loron haat nulu no kalan haat nulu nia laran (Gen. 7,4), Moises hela iha foho Sinai loron haat nulu no kalan haat nulu, bianhira Javé entrega tábua da lei (fatuk belak no mandamento no ukun, Israel sira halo viajem lemo rai, iha Deserto iha tinan haat nulu nia laran (Deut 8,2-5), Profeta Elias lori loron haat nulu nia laran Maromak sei sobu rahun sidade Nínive (Jonas 3,4-5).
Iha Testamentu Foun; Nai Jesus halo Jejun iha deserto iha loron haat nulu no kalan haat nulu (Mat 4,3; Mc 1,13; Lc 4,2), Jesus moris hias husi mate, Nia hela iha rai hodi hametin fiar disipulus no eskolante sira no liu tiha loron haat nulu, nia foin [hiit an] sa’e ba lalehan (Ref. badak hosi Dom Carlos Filipe Ximenes Belo, SDB)
Antigu Sekretáriu Jerál ONU, Dag Hammerskol, iha ninia intervensaun ida dehan nune’e; “ema oras ne’e hanoin hodi dezenvolve an no hodi hala’o viajen haleu mundu nomós halo ona viajen ba iha planeta seluk. Maibé lolos husi viajen ne’ebé naruk ba ita ema mak viajen ida hodi fila ba ita nia an rasik no viajen ida-ne’e mak viajen ida susar tebe-tebes.”
Viajen hodi fila no tama ba ita an signifika ita iha tempu hodi espresa ita-nia sentimentu ho Maromak no hodi simu Nia mai horik ho ita iha ita ida-idak nia fuan. Fuan mak fatin ne’ebé nonook nia horik fatin. Nia nonook maibe nia servisu. Nia mak Maromak. Tanba ne’e viajem fila hikas ba ita an signifika ita iha tempu ba Maromak.
Parte ida-ne’e asentua husi Papa Bento-XVI iha selebrasaun Festa Paskua tinan 2012; Papa konvida mundu tomak hodi fó tempu ba Maromak. Konvite ida-ne’e moris husi nia preokupasaun ba iha mundu globál ne’ebé mak sei lori mai risku sira ba fiar povu-sarani sira-nian. Bianhira ita sente Maromak dook husi ita an, tanba ita ida-idak foku liu ba iha ita-nia preokupasaun mundu nian ho lasu sira-ne’ebe mak mai la’ós dezenvolve maibe destroi, la’ós hadi’ak maibe harahun.
Too ikus silentium ka nonook sai tiha hanesan esperiénsia ida mak haterus ita an ho ita-nia mundu rasik. Ita ema ohin loron preokupa liu ho mundu ho situasaun ne’ebé mak kapaas no furak. Iha ne’ebé, nia rasik hanoin, nia rasik buka, nia rasik hetan no nia rasik sente ba nia an no nia mundu. Moris ne’ebé iha sentidu mak moris ida-ne’ebé ezije haksolok ka goja moris, katak moris presizaa goja hanesan parte ida husi moris ne’e rasik. Situasaun hirak ne’e, sempre sai preokupasaun Igreja nian hodi atu halo transformasaun nomós purifikasaun ida ba iha kompeomisu pastorál.
Tinan 2013 liu ba, sai hanesan tinan ida ba FIAR nian hodi responde ba situasaun mundu ida mak reál no atuál. Kabe ba preokupasaun hirak ne’e Igreja prepara tempu importante hodi konvida povu-sarani tomak hodi harii ka funda fila-fali relasaun ne’ebé halo abut an iha Maromak hanesan baze fundamentu ida hodi responde ba realidade fiar sarani nian ne’ebé mak hatudu iha atividade pastorál tomak. Tinan FIAR nian lori mai ita tempu forte no kmanek ba hodi reflete ita-nia relasaun ho Maromak.
Esperiénsia Kuarezma kada tinan iha ita-nia moris fiar nian sai hanesan tempu ida mak nakonu ho grasa atu ita ida-idak iha kompeomisu hodi halo konversaun ho ita an iha moris loro-loron nian. Kuarezma mak tempu kmook atu ita fila ba ita ida-idak nia an. Fila ba ita-nia an rasik hodi ita sente Maromak nia domin ne’ebé kapasita ita hodi sai hanesan masin rai nian no mundu nia roman.
Bainhira ita fó fatin ba Maromak atu mai hodi horik ho ita, mak ita moos sei sai hanesan NIA, fahe ba buat ne’ebe hanesan ho Nia ne’ebé mak Nain ba buat hotu-hotu. Bainhira ita loke ita-nia an ba iha intervensaun Nai Nian, ita simu duni Nia hodi mai hamutuk ho ita no lori ita hodi ba hadomi ita-nia maun-alin, bin-feton hamutuk iha Nia.
- Kuarezma tinan ida-ne’e konvida ita hodi FILA! Fila ba ne’ebé? Fila ba uma-Fila ba familia, Fila ba moris-Fila ba toos ho natar, Fila ba Maromak-Fila ba ha’u an! Hanesan iha istoria Bíbliku ne’ebé haktuir kona-ba Filho Prodigo ou oan mane ne’ebe lakon, fila hikas ba buka nia aman no ninia família (Luk. 15:11-32). Hosi temátika ida-ne’e bolu fila-fali ita ba ita-nia esperiénsia sira mak lakon ona husi ita hanesan; Ita lakon ona iha nakukun mundu ne’ebé nakonu ho buat oioin! Ita lakon ona iha tempu mak mais avansadu hodi halo ita lakon ita-nia identidade no orijinalidade moris nu’udar ema kristaun! Ita lakon ona ho ita-nia preokupasaun mundu ne’ebé rejeita nonook ou silentium hodi simu mak barullu!
Afirmasaun hirak-ne’e, lori fila-fali ita husi konsiente ho ita-nia moris ne’e rasik atu oinsá buka dalan hodi fila ba Maromak. Atu nune’e, ita bele sente esperiénsia dame no ksolok loloos ne’ebé mak mai husi Maromak. Tanba Maromak mak dame nia hun, Maromak mak domin nia na’in. Ida-ne’e mak saudasaun metafízika ita ema-nian ne’ebé motiva ita hodi fil- fali ba buka Nai Ita Nia Maromak.
- Kuarezma mós sai hanesan oportunidade mai ita hodi RONA buat foun ruma iha ita-nia moris. Moris husi Maromak Nia Futar Liafuan ne’ebé sai nu’udar baze inspirasaun ne’ebé inspira ita hodi hala’o obra Maromak nian iha ita ida-diak nia moris. Importánsia husi ne’e mak presiza ita fó an hodi RONA Maromak nia Liafuan atu hamoris no aumenta ita-nia domin no perdaun.
Ita-nia maun-alin sira-ne’ebé mak hamutuk ho ita, liuhusi trajedia sira mundu nian motiva ita hodi loron ba loron halo diálogu ida mak di’ak ho Maromak, no ita hala’o ida-ne’e iha ita-nia atividade pastorál tomak. Ho dalan ida ne’e, ita-nia orasaun impregnadu tebes husi espíritu Apostóliku ita-nian ne’ebé mak motiva ita hodi partisipa ativa iha atividade espirituál moris fiar nian.
Konvite konstituisaun ida-ne’e haforca fila fali ita-nia orientasaun vokasuan ida-idak ne’ebé Maromak fó ona mai ita. Atu nune’e, ita labele sala hodi monu ba lasu sira mundu nian ne’ebé mak mai hatudu an renda-renda no biku-biku. Ho nune’e, ita presiza tebes prepara fatin ba Maromak, atu nune’e ita-nia moris bele sai moris ida mak iha benefisiu ba Igreja no Nasaun. Husi ida-ne’e, ita serve duni hola parte iha misaun Kristu nian ne’ebe dehan; “Nia moris mak ha’u-nia moris, Nia Misaun mak ha’u-nia misaun”.
- Kuarezma husu ita halo no hala’o JEJÚN. Ita rona duni Maromak Nia futar liafuan mak ita mós sei aplika iha prátika JEJUN nian. Jejún la’ós de’it atu bandu ita labele han barak, han naan, hemu tua maibe liuhusi ida-ne’e oinsá ita prepara ita-nia an hodi halo konversaun ba ita nia an ho liberdade katak responsável ba saida mak ita-nia obrigasaun nu’udar ema kristaun.
Hanesan Jesus rasik dehan iha Evanjellu São Mateus 6:16-18 nune’e: “No bainhira imi Jejún, keta oin triste hanesan ema laran makerek sira. Tanba sira hatudu oin triste hodi ema bele hatene katak sira halo jejún. Tebes, ha’u dehan ba imi, sira hetan ona sira-nia kolen. Maibé ba ó, bainhira jejún, tau mina ba ó-nia ulun, no fase ó nia oin. Hodi nune’e, ema lahatene katak ó jejún hela, maibé ó-nia Aman ne’ebé mak iha fatin subar mak haree. No ó-nia Aman, ne’ebé haree buat subar ne’e, Nia sei selu ó-nia kolen”.
Kuarezma fó mai ita momentu kmanek tebes hodi ita rekoñese ita-nia limitasaun moris nian hodi dala ida tan FILA ba buka Maromak ita Nain Ita Maksoin, hodi RONA Nia Liafuan di’ak sira atu ita moris tuir Nia Ukun Fuan liuhusi ita nia JEJÚN ne’ebé mak sai nu’udar asaun ida reál tebes atu ita bele dekobre loloos ita-nia an iha Maromak Futar oin.
*) Hakerek-na’in atuál Pároku iha Parokia Nossa Senhora do Rosário de Fátima Uatolari-Darabai no daudaun ne’e hela iha Uatolari-Viqueqeu.
