iklan

EKONOMIA, HEADLINE

FHT-Asia Foundation oganiza debate kona-ba dezafiu sira ba adosaun IA iha Timor-Leste

FHT-Asia Foundation oganiza debate kona-ba dezafiu sira ba adosaun IA iha Timor-Leste

Fundasaun Hadomi Timor no The Asia Foundation (TAF) realiza atividade diskusaun kona-ba dezafiu sira ba adosaun IA iha Timor-Leste. Imajen Tatoli/Afonso do Rosário

DILI, 26 Fevereiru 2026 (TATOLI) – Fundasaun Hadomi Timor (FHT) parseria ho The Asia Foundation (TAF) realiza diskusaun kona-ba dezafiu sira ba adosaun Intelijénsia Artifisiál (IA) iha Timor-Leste ho organizasaun sosiedade sivíl, instituisaun Estadu, akadémiku no seluk tan.

Diretór-Ezekutivu FHT, Abrão Monteiro, hateten objetivu husi diskusaun ne’e hodi avalia oportunidade no dezafiu husi adosaun IA iha Timor-Leste, diskute implikasaun no importánsia IA ba governasaun, edukasaun no sosiedade sivíl no seluk tan.

“Ita hatene katak evolusaun teknolojia la’o lalais tebes no IA ne’ebé daudaun ne’e Timor-Leste mós utiliza plataforma sira ne’e, entaun ita-nia diskusaun ida-ne’e atu haree liu kona-ba lakuna no dezafiu sira ne’ebé Governu ka Estadu enfrenta”, Abrão Monteiro hateten iha Faról, ohin.

Nia esplika adosaun IA la’ós uza de’it chatgtp ho gemini, maibe presiza haree kona-ba oinsá IA ne’e bele fó influensia duni ba serbisu públiku, bele fó solusaun ba iha problema ne’ebé mak kompleksu.

Nia fó ezemplu iha instituisaun públika, iha empreza privada no indústria ne’ebé durante ne’e rezolve problema lori tempu naruk no presiza rekursu boot, maibé ho ezisténsia IA bele hafásil foti desizaun hodi rezolve problema ho lalais.

Iha kontexstu Timor-Leste, iha dezafiu barak mak nasaun ne’e sei hasoru mak hanesan infarestrutura dijitál ne’ebé sei falta, seidauk iha dadus dijitál ruma maski Governu hahú ona implementa Governu Eletróniku, maibé FHT haree katak saidauk efetivu tanba dadus instituisaun no servisu nian barak mak seidauk dijitaliza, no ida-nee sei sai hanesan dezafiu ida ba Governu oinsá atu halo adosaun IA.

Tuir nia intelijénsia artifisial nu’udar teknolojia dijitál estratéjiku ida ne’ebé influénsia iha setór hot,u inklui governasaun, ekonomia, edukasaun, mídia, setór privadu, sosiedade sivíl no seluk tan.

Iha mundu tomak, inklui Timor-Leste, IA bele ajuda automatiza serbisu, analiza dadus, ajuda foti desizaun lais, no aumenta efisiénsia iha setór públiku no privadu sira. Maibé, ba Timor-Leste, adosaun IA sei enfrenta dezafiu importante sira relasiona ho infraestrutura dijitál limitadu, kapasidade rekursu umanu ne’ebé menus, no falta polítika no regulamentu espesiál ba governansaun IA.

Diretór-Ezekutivu TIC Timor, Venâncio Pinto, hateten adosaun IA iha Timor-Leste aliña mós ho programa Asosiasaun Nasaun Sudeste Aziátiku (ASEAN), tanba Timor-Leste sai ona membru plenou entaun hakarak ka lakohi tenke aliña ho programa importante ASEAN nian, hanesan IA no seguransa sibernétika.

Venâncio Pinto informa mós katak ezisténsia IA ne’e lori vantajen pozitivu no mós negativu, maibé ida-nee depende ba individu ne’ebé utiliza plataforma, tanba IA fasilita atu halo konsulta ba área oioin.

Dirijente ne’e hatate maioria ema uza IA hodi defama líder nasionál no membru Governu sira liuhusi inventa imajen. Kona-ba atu kombate uzu AI ba defamasaun, Venâncio Pinto dehan ida-ne’e serbisu Ministériu Justisa nian, maibé sei iha koordenasaun ho TIC Timor hodi deskute kona-ba Lei Krime Siberneéika no protesaun dadus ne’ebé nia ezbosu iha hela Ministériu Justisa.

Partisipante Nelson Lay da Silva husi Universidade Nasionál Timor Lorosa hateten iha Timor-Leste estudante balu utiliza IA hodi buka referénsia, entaun debate ne’e importante tanba fahe koñesimentu kona-ba uzu plataforma ne’e ba atividade akadémika tuir nia fatin.

“Se estudante ida mak depende de’it ba matéria aprendizajen manuál [prezensiál iha aula], ha’u-nia hanoin prosesu ne’e mais tarde. Ita presiza akompañamentu husi IA atu fasilita estudante bele buka referénsia mais fásil no lais liu, inklui halo konsulta ba informasaun globál sira”, dehan.

Jornalista: Arminda Fonseca 

Editora: Cancio Ximenes 

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!