DILI, 02 Marsu 2026 (TATOLI)—Ministru Obra Públika, Samuel Marçal, konsidera lalubur (inundasaun) ne’e akontese tanba kauza husi mudansa klimátika no komunidade ne’ebé laiha konsiénsia hodi soe lixu arbiru, nune’e halo baleta sira intupidu.
Nia hatutan, inundasaun ne’ebé akontese iha kapital Dili iha semana kotuk foin lalais ne’e, la’os tanba kauza husi problema baleta de’it maibé kauza husi mudansa klimatika ne’ebé agora ne’e la hanesan ona, nune’e presiza halo reabilitasaun ba baleta balun, hamoos sedimentasaun no foer atu bee bele alarga ho di’ak.
“Udan kada tinan iha parte Kaikoli sempre akontese inundasaun tanba baleta sira-ne’e konstrui kedas iha tempu portugués no Indonézia nia tempu. Enkuantu baleta sira-ne’e seidauk sobu, tanba Kaikoli seidauk hetan alargamentu Estrada. Inundasaun ne’e la’ós akontese de’it iha Timor maibé mós iha nasaun dezenvolvidu sira seluk,” Ministru Samuel informa ba jornalista sira iha nia kna’ar fatin, ohin.
Tanba ne’e, nia dehan, sira halo alargamentu hodi hadi’a parte hotu-hotu, signifika la’os hadi’a estrada de’it maibé hadi’a mós baleta inklui hadia infraetrutura seluk.
Tanba, atu hakarak hadi’a sidade entaun tenke sobu, nune’e iha iha semana kotuk ne’e sira orienta ona ekipa hodi hamoos sedimentasaun sira-ne’ebé intupidu iha baleta Kaikoli no ekipa sira kontinua normaliza to’o agora.
“Tanba ne’e, Governu konstitusionál (IX) agora daudauk halo hela alargamentu iha área balun, ne’ebé fó tempu ba Governu hadi’a lai prosesu ida-idak hotu tiha mak mai fali área seluk. Maibé, baleta sira-ne’ebé presiza halo boot ne’e halo boot, no presiza halo ki’ik halo ki’ik, no balun ne’ebé di’ak hela ne’e la presiza hadi’a,” nia hateten.
Kestaun ida-ne’e la’ós de’it Ministériu Obra Públika nia responsabilidade, maibé komunidade tenke iha konsiénsia ida-idak nian, atu nune’e labele so’e lixu arbiru, labele ta’a ai arbiru no labele ke’e rai arbiru iha fatin risku sira hanesan halo uma iha foho lolon hodi halo sedimentasaun sira monu taka ba bee dalan, tanba se lae tinan-tinan udan uitoan tenke soe osan barak ba raut mak foer.
Iha oportunidade ne’e tuir komunidade iha Kaikoli, Genezia da Costa Pereira, hateten loos duni saida mak governante sira ko’alia ne’e loos, no labele fó sala ba Governu tanba Governu esforsu ona halo normalizasaun ba sedimentasaun sira, entaun komunidade mak tenke iha konsiénsia hodi soe foer tuir nia fatin ka labele soe foer arbiru.
“Tanba, bainhira ita soe foer arbiru ne’e nia kauza la’ós de’it inundasaun maibé mós bele lori moras hanesan malária no dengue, tanba tempu udan susuk sira gosta moris iha foer no bee nalihun,” nia dehan.
Nia husu ba Governu atu tau atensaun ba ekipa saneamentu sira tenke raut foer ho di’ak no labele abandona hela foer sira, se lae foer sira intupidu.
Nia dehan, presiza estabelese tan fasilidade lixeira nian atu komunidade bele soe foer ba laran, tanba se lae foer nakonu ona iha fatin lixu entaun komunidade soe fali foer ba rai.
Se lixeiru ne’ebé Governu sosa no agora iha Tibar, Likisá ne’aba ne’e barak mak aat no abandonadu hela, entaun dia’k liu Governu presiza fahe no hatuur iha ba fatin públiku, atu nune’e komunidade bele soe lixu ba laran.
Maneira hamenus inundasaun
- So’e fo’er iha lixeiru
•Hamoos sedimentasaun ne’ebé intupidu iha baleta
•Labele tesi ai arbiru prezerva ekosistema
•Labele sunu rai
•Labele halo ke’e rai hodi halo uma iha foho lolon.
Jornalista : Alexandra da Costa
Editór : Cancio Ximenes
