BOBONARU, 03 Marsu 2026 (TATOLI)-Prezidente Konselu Munisipál Kombatente Libertasaun Nasionál (CMCLN, sigla portugés) munisípiu Bobonaru, António Lema Bere ‘Leobalu’, no Prezidente Autoridade Munisípiu Bobonaru, Paulo Moniz Maia, espresa sentimentu triste, tanba veteranu no kombatente sira la partisipa másima iha komemorasaun Loron Nasionál Veteranu ba dasiak.
António Leobalu hatete tuir loloos kombateste sira tenke partisipa, tanba loron 30 Marsu mak loron istóriku ida ne’ebé presiza dignifika.
Nia rekoñese serimónia komemorasaun ne’e realiza iha kondisaun klima ne’ebé ladn di’a , tanba udan no anin, maibé hanesan ema rezisténsia labele haree klima sai hanesan barreira.
Notísia relevante: Presiza konvida estudante iha komemorasaun loron nasionál veteranu
“Kompañeiru da luta, kamarada, patriota, nasiolalista sira,loron bo’ot udan ho anin ita sei la mate. Maluk sira uluk kuandu rejiste iha ai-laran, udan ho anin ne’e ami hateten ne’e ami-nia moris naruk, ami kontente, más ohin loron rejiaun IV hatudu ita-nia frakeza boot. Loron istóriku hanesan ne’e lakohi marka prezensa, ta’uk udan ho anin”, nia dehan iha serimónia ne’ebé realiz iha edifísiu CMCLN Bobonaru
Asistente Polítiku Rejiaun IV Fronteira Súl ne’e subliña katak veteranu no kombatente sira iha devér obrigatóriu atu partisipa iha loron nasionál ne’e, nune’e bele konta istória lolos ba jerasaun foun sira kona-ba signifikadu husi 03 Marsu 1981 ne’e.
Ho lian maka’as Leobalu afirma katak CMCLN Bononaru lamenta tanba partisipasaun veteranu no komabatente sira iha períodu luta diferente ho tempu ukun-an.
Nia apela ba veteranu sira atu sai ezemplu di’ak ba komunidade, liuliu iha aspetu disiplina no respeitu ba orden públika.
Tuir nia, veteranu sira mak parseiru Governu ne’ebé hamriik hamutuk ho Polísia Nasional Timor-Leste (PNTL) no Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL) hodi garante estabilidade no seguransa iha rai-laran.
Iha sorin seluk, Prezidente Autoridade Munisípiu Bobonaru, Paulo Moniz Maia, esklarese katak komemorasaun ne’e presiza tebes atu hamutuk hodi halo reflesaun no dignifika luta-na’in sira ba ukun-an.
Hanesan mós ema rezisténsia nia argumenta katak tuir lolos veteranu no kombatente sira tenke hatudu nafatin espíritu nasionalizmu no patriotizmu hodi partisipa másima iha eventu ne’e, nune’e bele eduka jerasaun foun sira sai disiplinadu no respeita loron istóriku ne’e.
“Ha’u triste uitoan, tanba ema Bobonaru hetan subsídiu veteranu atu nia bele moris, más ema nia prezensa ne’e uitoan de’it. Ne’e hatudu katak hakarak osan, maibé ó-nia pasadu laiha, se pasadu iha loron boot veteranu nia ita hotu tenke marka prezensa, se la marka prezensa la’ós ema veteranu”, nia afirma.
Tuir nia, veteranu nunka bele husik malu maski nasaun adopta sistema demokrasia, multi partidarizmu, más veteranu ne’e nia loron ba loron, oras ba oras laiha rohan. “Bainhira ita hamutuk hatudu ezemplu ne’ebé di’ak”, katak.
Iha Konstituisaun RDTL artigu 11 (Fó valór ba Rezisténsia) iha alinea 1 hateten, Repúblika Demokrátika Timor-Leste rekoñese no fó valór ba povu Maubere nia rezisténsia tinan atus ba atus hasoru dominasaun hosi rai-li’ur no mós ba sira hotu ne’ebé fó kontribuisaun hodi luta ba independénsia nasionál.
Iha iha alinea 3 hateten, Estadu asegura protesaun espesiál ba mutiladu funu nian, oan-ki’ak no mós sira seluk tan neʼebé fó-an tomak ba luta independénsia no soberania nasionál nian, no proteje mós sira hotu neʼebé partisipa ona iha rezisténsia hodi hasoru okupasaun hosi rai seluk, tuir lei haruka.
Bazeia ba artigu ida-ne’e maka iha Governu estebelese Dekretu-Lei Nú. 3/2016, ne’ebé Estadu Timor-Leste konsagra loron 3 Marsu nu’udar Loron Nasionál ba Veteranu sira. Estadu deside loron sai Loron Nasionál tanba iha loron 3 Marsu 1981, Timor-Leste hahú reorganiza funu ba libertasaun nasional, hafoin baze-de-apoiu rahun.
Data istórika ne’e liga ba Konferénsia Nasionál FRETILIN iha Maubai (Vikeke) no iha loron 3 Marsu ho orientasaun hosi membru Komité Sentrál FRETILIN (CCF) sobrevivente na’in-rua, Xanana Gusmão no Ma’Huno, no konferensista sira hili membru CCF na’in-sia foun tan no foti desizaun importante lubuk ida, hodi reorganiza luta libertasaun nasionál iha territóriu tomak.
Hosi konferensia ida-ne’e mak rezisténsia armada moris filafali iha ai-laran no povu hetan fali nia esperansa no halo mundu hakfodak.
Selebrasaun dahuluk ba Loron Nasionál Veteranu ne’e, akontese iha tinan 2017. Veteranu no Kombatente Libertasaun Nasionál sira mak kompostu hosi frente armada, frente klandestina no frente esterna ka diplomátika.
Notísia relevante: Loron Nasionál Veteranu, “Reflete pasajen, relembra prezente no projeta iha futuru”
Aleinde ne’e, iha ámbitu komemorasaun ne’e, Sekretariu Subrejiaun Hafunan Munsípiu Bobonaru, Jaime dos Santos Romão ‘Dotim’, husu ba Bobonaru oan atu haluha kanek pasadu hodi simu malu ho timoroan sira husi Timor Osidentál, tanba Timor-Leste no Indonézia promove ona rekonsiliasaun
Notísia relevante: PR Horta husu hakribit violénsia-hamutuk halo rekonsiliasaun dezenvolve TL
“Ita-nia maluk sira iha sorin fila mai karik simu sira ba, fó fatin ba sira, mai hamutuk fali ho ita, tanba ita ukun-an ona, liuliu sira iha Builalu”, nia sujere.
Tuir nia, tanba iha diverjénsia politika entre timoroan no timoroan iha momentu ne’ebá, maibé Bobonaro-oan sira-nia objetivu luta kontra Indonézia la’ós atu buka oho-malu, maibé buka ukun rasik ho nia finialidada hakarak sai nasaun ida livre, idependente no soberanu.
“Ita funu ne’e la’ós buka ida oho, ita-nia luta ne’e hamutuk ho direitu umanu. Se ita mak la respeita direitu umanu, ita dalaruma rega fali Builalu”, nia dehan.
Maski iha períodu funu hetan tortusaun oioin husi milísia no militár indonéziu, maibé nia nafatin simu ho fuan tanba ne’e mak konsuekuénsia husi funu.
Notísia relevante: Rekonsiliasaun nu’udar dalan ba hakotu siklu ódiu no vingansa jerasionál
Jornalista: Sergio da Cruz
Editora: Maria Auxiliadora
