DILI, 20 Abríl 2026 (TATOLI)—Ministériu Edukasaun (ME) liuhosi Koordenadór Gabinete Avaliasaun Lisensiamentu Akreditasaun (GALA), António Tomás Maia, hateten ME rekolla ona formatu aplikasaun husi eskola internasionál no iha eskola internasionál 16 mak entrega ona formatu, nune’e GALA deside fó tan ultimatu ba eskola internasionál seluk atu prenxe formatu lisensiamentu ikus to’o fulan-Maiu nia rohan.
Tuir nia katak, antes ne’e, GALA fó uluk ultimatu ba eskola internasionál sira, hahú hosi 01 Janeiru to’o 31 Marsu, atu prenxe ona aplikasaun hetan lisensiamentu. Maibé, atu finaliza, GALA fó tan ultimatu atu prenxe formatu lisensiamentu hodi hadi’a kualidade ensinu ba estudante sira.
“Iha fulan-Novembru ne’e iha fali despaxu ministeriál ida, katak eskola internasionál sira hotu tenke prenxe formuláriu ne’ebé iha, hodi hetan lisensiamentu, entaun iha fulan-Janeiru ne’e sira komesa prenxe no to’o agora iha eskola hamutuk 16 mak prenxe ona no maiória ita fó fila hotu indeferidu no ba sira-ne’ebé seidauk iha finde fulan-Maiu sira tenke sumete ona mai bazeia ba saida mak ita orienta,” António Tomás Maia ba TATOLI iha nia kna’ar fatin, Vila-Verde, Segunda ne’e.
Nia hatutan, GALA seidauk bele foti desizaun bainhira seidauk rekolla hotu dadus husi eskola internasionál sira.
“Ho aplikasaun ne’e, ita bele haree filafali sira-nia kondisaun liliu liga ba fasilidade no kurríkulu ne’ebé mak iha. Karik sira-ne’ebé lori kurríkulu husi Singapura, tenke hetan lisensiamentu husi Singapura. Tanba ne’e mak ita hein bainhira to’o finde Maiu mak sira seidauk entrega, ita bele foti asaun ruma hasoru sira,” nia realsa.
António Maia dehan, tanba Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares mós deklara ona atu taka eskola internasionál ne’ebé laiha lisensiamentu no la prenxe kritéria, nune’e GALA esforsu hela, hahú uluk ho aplikasaun anuál ba hetan lisensiamentu.
“Hanesan ministra ko’alia ona katak eskola ne’ebé laiha lisensa no la tuir kritériu husi Ministériu Edukasaun, mak sei taka, tanba ne’e tama ona ba iha tinan 2026 nian, ami identifika uluk mak eskola ne’ebé laiha lisensa. Iha lisensa no lisensa ne’ebé espira ona, tanba ne’e, ami enkontru ona ho parte eskola internasionál sira, ami distribui uluk formatu anuál aplikasaun lisensiamentu no ita hein fulan ne’e nia-laran sira tenke iha hotu ona lisensiamentu no ne’ebé espiradu tenke renova ona,” nia esplika.
Koordenadór akresenta katak husi aplikasaun lisensiamentu ne’e, sei haree liubá avaliasaun kritéria sira, infraestrutura, fasilidade, manorin no husu atu kumpre padraun sira husi Ministériu Edukasaun.
Iha parte seluk, Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares deklara, katak hahú iha tinan 2026 sei taka eskola internasionál sira ne’ebé laiha lisensiamnetu no la kumpre kritéria husi Ministériu Edukasaun.
“Parte GALA sira atu halo verifikasaun, depoiz verifikasaun iha mós parte ida hanaran Gabinete Unidade Jurídika iha Ministériu Edukasaun, depoiz sei hato’o mai iha membru Governu, atu hola desizaun. Prosesu ne’e, ita la’ós ba taka de’it eskola, lae, maibé ita sei haree ninia prosesu, lisensiamentu, kritéria sira. Kuandu sira la kumpre, ita sei taka,” Dulce informa.
Tuir nia, eskola internasionál tenke prenxe kritéria no iha lisensiamentu ba akreditasaun.
“Ba eskola internasionál sira tenke prenxe kritéria mínima ba akreditasaun no mínimu ba iha lisensiamentu. Ba eskola ne’ebé mak kumpri kritéria mínima ba iha lisensiamentu, sira iha direitu tomak atubele opera iha Timor-Leste. Ministériu Edukasaun iha obrigasaun tomak atu haree eskola internasionál, tanba atu sai eskola internasionál ne’e tenke iha padraun mínima ne’ebé sira tenke kumpri,” Ministra Edukasaun informa.
Nune’e, iha tinan 2025 to’o 2026, sei laiha aplikasaun foun ba iha estabelesimentu eskola internasionál, hodibele rezolve no halo avaliasaun eskola sira-ne’ebé iha.
“Karik sira ne’ebé, atu loke fali ne’e tenke prenxe uluk padraun mínima. Depoiz mós tenke iha akreditasaun mak ami bele fó lisensa. Kuandu laiha, ami sei labele fó lisensa, tanba ema barak mak kestiona katak dalaruma ami fó tiha lisensiamentu, sira laiha dezempeñu ne’ebé di’ak,” nia esplika.
Enkuantu, eskola internasionál ne’ebé seidauk hetan lisensiamentu husi Ministériu Edukasaun, hamutuk 14 hanesan, Ensinu Báziku Li’l Activive Minds Manatuto, Ensinu Sekundária Jerál St.Methodist Metinaro, Pre-Eskolár Aikameli Funan Timor International School Dili, Pré-eskolár Funan International School Dili, Pre-Eskolár Shine International School Díli, Ensinu Báziku Dr. Azevedo Marcal International School Díli, Pré-eskolár no Ensinu Báziku Lighn House Internasionál School Díli, Pré-Eskolár no Ensinu Báziku The Adventish Inernational School Vikeke, Pré-Eskolár no Ensinu Báziku The Adventish Inernational School Manufahi, Pré-Eskolár no Ensinu Báziku The Adventish Inernational School Lautein, Pré-Eskolár no Ensinu Báziku The Adventish Inernational School Baukau, Pre-Eskolar Gracya Verdade Internasionál School Dili, Pre-Eskolar Blessing Internasionál School Bobonaru no Pre-Eskolar Blessing Internasionál School Likisá.
No sira ne’ebé iha ona lisensiamentu, maibé expired hamutuk 9 mak hanesan Pré-Eskolár Tais International School Dili, Ensinu Báziku Gracya E Verdade Unipesoal Dili, Pré-eskolár St.Jude Thadeu International School Dili, Pré-Eskolár Heritage Internationál School Dili, Pré-Eskolár St. Mary’s International School, Pré-Eskolár St.Anthony’s International School, Pré-Eskolár EPE International School renovar, Pré-Eskolar EPE International School Li’L Active Minds Manatutu, Ensinu Báziku EB-International School St. Paulo Methodist Dili.
Enkuantu, eskola internasionál ne’ebé halo ona submisaun dokumentu, tantu ne’ebé sedauk no sira ne’ebé expired hamutuk 16 mak hanesan, Gracya y veedad, EPE, EB, Singapore International School, EPE, EB, ESJ, Kameli International School, EPE, EB, Maharlika International School, EPE, EB, ESJ, Heritage international School, EPE, EB, ESJ, International School of Azevedo Marçal, EPE, EB, Lil Active, EPE, EB, TAIS Vikeke, EPE, EB TAIS Dili, EPE, EB, ESG, St. Anthony international School, EPE, EB, Shine International School, EPE, EB, Funan international School, EPE, EB, St. Jude Thadeus International School, EPE, EB, ESJ, St. Mary International School EPE, EB, ESJ, Light House International School, EPE,EB, ESJ no International Quesadhip Ruak School, EPE, EB.
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade
