DILI, 05 Maiu 2026 (TATOLI)–Komisáriu Komisaun Antí Korrupsaun (CAC, sigla portugés), Rui Pereira dos Santos, hateten ekipa ida husi CAC ne’ebé lidera husi Adjuntu Miguel Faria konsege deteta irregularidade projetu konstrusaun Uma Dignu no Merenda Eskolár iha Munisípiu Manufahi no Bobonaru.
Notísia Relevante: Vise PM Assanami husu kompañia responsável projetu Uma Dignu muda disiplina serbisu
“Kona-ba Uma Dignu no Merenda Eskolár, ami-nia ekipa ida-ne’ebé lidera husi Adjuntu Miguel Faria, sira hahú husi Manufahi ba to’o Bobonaru konsege deteta iregularidade balun maibé nia relatoriu seidauk to’o mai ha’u,” Komisáriu Komisaun Antí Korrupsaun (CAC, sigla portugés), Rui Pereira dos Santos, hateten ba Agência TATOLI liuhusi programa “Bainaka Kredivél” ho topiku “Misaun ba Prevensaun no Kombate Korrupsaun” iha aula Aula Enkontru Borderless, Praia dos Coqueros, ohin.
Nia dehan, konstrusaun ba Uma Dignu iha Munisípiu Bobonaru empreza hala’o servisu troka malu maibé la hatudu progresu ne’ebé di’ak.
“Uma sira-ne’e kontratu renova ba renova mai, la hotu hela de’it maibé ho ita-nia intervensaun hirak ne’e. Komisáriu rasik hasoru malu ho sira balun halo projetu ne’e, entaun ha’u dehan ba sira katak ami ba iha terrenu ne’e identifika problema balun mak ne’e, di’ak-liu ita-boot sira ba halo uma ne’e hotu tiha, atu nune’e labele iha problema. Ida-ne’e pesoalmente ita halo aproximasaun maibé tuir lei hateten, bainhira sira la kumpre, ita haree sira viola kontratu. Osan sira-ne’e hotu ona uma la hotu, bele aplika fraude konstrusaun hanesan ko’alia iha Lei Nú. 7/2022,” nia esplika.
Kona-ba Uma Dignu, Rui Pereira argumenta, responsabilidade másimu husi Vise-Primeiru-Ministru Mariano Assanami Sabino nia responsabilidade, no CAC hein katak Vise-Primeiru-Ministru halo presaun ba empreza hirak ne’ebé kaer obra referidu bele finaliza tuir kontratu ne’ebé determina ona.
“Ho ami-nia prezensa iha terrenu halo sira book an daudaun ona, atu finaliza obra sira ne’e,” nia hateten.
Kona-ba Merenda Eskolár, nia dehan, bainhira relatóriu tama mai CAC haree, kompeténsia tomak ne’e iha Prezidente autoridade sira-nia liman, la’ós iha nasionál.
Entaun, tuir nia, rekomendasaun ruma iha CAC haruka ba Prezidente Autoridade Munisipál sira, atu nune’e buat ne’ebé ladi’ak bele hadi’a, buat ne’ebé seidauk to’o buka atu aumenta, hodi atende labariik estudante sira.
Identifikasaun CAC ba projetu Uma Dignu iha Bobonaru
Tuir publikasaun CAC nian katak, ekipa CAC lideradu Komisariu Adjuntu Servisu Apóiu no Kooperasaun, Miguel Faria hamutuk ho Ekipa Prevensaun Kriminál iha fulan kotuk halo ona monitorizasaun ba projetu konstrusaun Uma Dignu unidade 25 ne’ebé konstrui iha Tunubibi, Munisipiu Bobonaru.
Ekipa to’o iha terrenu hodi ba hasoru malu ho enjiñeiru dono projetu Ministériu Dezenvolvimentu Rurál no Habitasaun (MDRH) destakadu Munisipiu Bobonaro nian, Enjiñeiru kompañia kontratór ho traballadór no komunidade hodi rekolla informasaun, inklui halo observasaun no dokumentasaun ba kondisaun reál projetu iha terrenu.
Iha terenu, ekipa CAC nota katak projetu konstrusaun Uma Dignu iha Tunubibi kuaze ninia implementasaun GRAVE. Projetu refere nia progresu fíziku la’o neineik loos, la tuir tempu determinadu iha kontratu.
Kontratu inisiál, projetu hahú konstrui iha 4 Novembru 2024 no loloos termina ona iha 4 Novembru 2025 halo la hotu, estende tan ona kontratu to’o 28 Maiu 2026, maibé oras ne’e ninia progresu fíziku foin atinje 48%.
Projetu la’o tarde ne’e kauza prinsipál ida mak kompañia kontratór laiha kapasidade finanseira hodi halo konstrusaun. Parte krítiku liu iha projetu ne’e mak materiál konstrusaun sira-ne’ebé kompra hodi utiliza ba konstrusaun barak mak laiha, la tuir espesifikasaun no hatama materiál sira mós tarde.
Hirak ne’e kauza traballador sira halo servisu mós la másimu. Aleinde hatama materiál konstrusaun tarde, traballadór barak mós seidauk iha kontratu no seidauk halo pagamentu ba sira.
Kauza prinsipál seluk ida mak ekipa CAC identifika katak tékniku enjiñeiru sira-ne’ebé Ministériu MDRH kontrata atu halo jestaun no kontrola projetu UMA DIGNU ne’e sira-nia koñesimentu hodi halo supervizaun ba projetu limitadu. Ida-ne’e refleta mós ba sistema jestaun instituisaun nian ne’ebé La Dignu ba nia funsionariu destakadu sira.
CAC identifika, funsionariu destakadu MDRH nian iha terrenu, aleinde koñesimentu menus, sira mós la iha kondisaun fatin (office) ba sira atu halo servisu no laiha fasilidade komputadór, printer no fasilidade administrasaun sira seluk atu apoiu hala’o servisu.
Ida-ne’e bele justifika husi enjiñeiru sira-ne’ebé ekipa CAC ba hasoru atu husu informasaun ba sira, sira lahatene tanba laiha dokumentu ruma iha sira-nia liman atu ko’alia ho ekipa CAC, hanesan Dezeñu BoQ, Relatoriu supervizaun terrenu nian inklui dokumentu progresu pagamentu sira.
Aleinde ne’e, kauza prinsipál ida mak traballador sira halo konstrusaun troka malu hela de’it. Balun kontratu antes ona mai hodi halo konstrusaun, depois halo servisu seidauk konklui husik hela tiha.
Kontraktór sira kontratu fali traballador foun mai mós kontinua hasoru problema oioin mak traballadór balun la iha koñesimentu, esperiénsia seidauk profesionál liuliu atu monta panel column edifisiu sira, inklui sira-nia kontratu ho kompañia kontratór mós la serteja, nune’e halo sira vontade servisu ladun iha.
Ekipa nia observasaun iha terrenu revela mós katak iha uma unidade 25 ne’e, barak mak abandona ho kondisaun grave. Ekipa identifika kondisaun uma hahú aat daudaun. Uma nia isin-lolon sira balun hahú nakfera ona, inklui arus odamatan sira mós balun nakfera. Aleinde ne’e besi, baut no muur, no plat sira-ne’ebé utiliza ba koneksaun panel column sira mós ferujen hotu ona.
Ekipa identifika, item servisu barak mak implementa la refleta ba Bill of Quantity (BoQ), inklui mós la tuir dezeñu. Item sira-ne’ebé la tuir dezenu no BoQ mak hanesan asesoria ba concrete panel ne’ebé nia medida balun naruk no balun badak.
Panel balun la utiliza plat besi hodi asegura no hametin koneksaun panel sira. Koneksaun panel balun la utiliza baut no nia porka sira, inklui balun utiliza fali besi 8 ml.
Iha item preparation nian hatudu katak Sumur/posu tau bee kada uma la halo, aliened ne’e Septik tanke toilet nian mos chor direta de’it ba block leten, ne’ebé loloos tenke chor iha beton nia leten.
Liutan ida ne’e, projetu Uma Dignu mós lori prejuiju sosiál ba komunidade. Bainhira ekipa CAC to’o iha fatin projetu, komunidade balun lamenta ho kompañia kontraktór nia servisu.
Komunidade iha áre referidu lamenta katak projetu konstrusaun ba Uma Dignu unidade ida mak utiliza fali ninia ahi eletrisidade privadu hodi halo servisu. Komunidade ne’e tenke lakon $3 kada loron hodi sosa pulsa eletrisidade, enkuantu kompañia kontratór ignora sasán sira hanesan ne’e.
Husi rezultadu monitorizasaun ekipa CAC nian iha terrenu ne’e hatudu katak implementasaun projetu konstrusaun iha Tunubibi, Bobonaro hasoru problema kompleksu oioin hasoru kontratu, BoQ, dezenu, problema sosial sira no rísku boot atu hamosu korrupsaun ho tipu fraude konstrusaun no poténsia fó prejuiju ba Estadu.
Projetu ne’e dezeña la tuir kondisaun reál iha terenu liuliu la refleta kapasidade dono projetu rasik inklui kompañia kontraktór nasionál sira. Nune’e, mós kontrolu husi dono projetu MDRH no Agencia Desenvolvimento Nacional (ADN) la másimu.
Iha terrenu, ekipa halo ona asaun prevensaun kriminál nian iha kontekstu servisu tekniku nian. Ekipa akonsella no rekomenda ona ba parte engineiru tékniku sira atu servisu tuir dokumentu tékniku dezeñu, BoQ no kontratu. Ekipa mós akonsella sira atu garante prinsipiu integridade iha projetu konstrusaun sira.
Ba medida mitigasaun iha nivél desizaun politika sira, CAC sei prodús relatóriu inspesaun ida kle’an no estratéjiku hodi hato’o rekomendasaun hadi’a sistema sira jestaun no kontrolu nian rigór no efetivu ba dono projetu ho parte relevante sira.
CAC identifika irregularidade ba Merenda Eskolár iha Manufahi
Tuir publikasaun CAC nian katak, CAC nia Servisu Prevensaun Kriminál lideradu Komisáriu Adjuntu Servisu Apóiu no Kooperasaun, Miguel Faria no Espesialista Anti-Korrupsaun sira, iha fulan kotuk kontinua halo inspesaun no monitorizasaun ba implementasaun Programa Merenda Eskolar (PME) sira iha eskola hamutuk ualu (8), iha Postu Administrativu Same-Vila, Alas no Fatuberliu.
Inspesaun no monitorizasaun programa merenda eskolar nu’udar prioridade ida husi planu Asaun Anuál (PAA) CAC 2026 nian ne’ebé nia objetivu atu buka hatene implementasaun merenda eskolár sira iha eskola sira refleta ba sistema sira transparánsia, akuntabilidade, no legalidade ka lae liuliu prosedimentu legál no tékniku sira-ne’ebé hatuur iha matadalan Merenda eskolár nian.
Rezultadu inspesaun loron tolu CAC nian iha terenu semana ne’e hatudu katak, implementasaun programa merenda eskolár iha eskola barak mak inkomprimenta ba prosedimentu legál ka matadalan ne’ebé define husi Ministériu Edukasaun.
CAC deskobre lákuna sira mak hanesan kuaze menu hahan ne’ebé tein fó ba estudante konsumu la tuir matadalan ne’ebé define ona, nune’e mós dadus levantamentu terrenu ba estudante sira hodi aloka orsamentu ba merenda eskolar númeru boot liu kompara ho dadus reál iha eskola sira.
CAC deskobre mós autoridade kompetente sira iha indisiu indika direta kompañia balun hodi fornese hahan ba estudante sira, ne’ebé la tuir ona matadalan ministeriu nian. Nune’e mós autoridade kompetente sira-nia jestaun no kontrolu la másimu iha terrenu, nune’e iha eskola ensinu báziku 01 no 02 siklu tolu (3) ho eskola pre-eskolár tolu (3) mak programa merenda eskolár daudaun ne’e paradu hela.
CAC deskobre mós kojineira na’in-tolu (3) iha eskola ensinu báziku 1 no 2 siklu ida-ne’ebé tein ba estudante sira lahetan formasaun kona-ba implementa matadalan menu aihan sira ba merenda eskolar, inklui prepara halo relatóriu ezekusaun orsamentu sira no resibu kompra menu hahan sira mós balun laiha.
Aleinde ne’e, ekipa CAC identifika mós menu hahan kontrabandu sira-ne’ebé kojineira sira kompra no utiliza hodi tein ba estudante sira konsumu.
Iha parte seluk, observasaun ekipa prevensaun kriminál iha terrenu nota katak kondisaun fatin ba prepara aihan merenda eskolár mós ladún favoravel atu kojineira sira bele prepara hahan ho kondisaun ijieniku ba estudante sira.
Mosu mós lamentasaun husi kojineira sira kona-ba sira-nia direitu insentivu ne’ebé kiik-liu, tanba simu $70 no balun $50 kada fulan. CAC nota iha kojineira na’in-tolu (3) ne’ebé seidauk simu sira nia direitu insentivu kada fulan.
Iha ámbitu prevensaun kriminál nian, Ekipa Espesialista Anti-Korrupsaun sira halo ona akonsellamentu direta ho parte responsável ba implementasaun programa merenda eskolár iha terrenu hodi obriga sira kumpre prosedimentu tékniku no legál sira hatuur ona iha matadalan programa merenda eskolár nian, nune’e mós ezekuta orsamentu tuir prinsipiu integridade, transparánsia no akuntabilidade.
CAC mós akonsella kojineira sira atu ho fuan boot tein ba oan estudante sira tuir matadalan ka menu aihan sira-ne’ebé definidu atu garante nutrisaun ba oan estudante sira.
Ba medida prevensaun kriminál iha desizaun politika sira, CAC daudaun ne’e sei prepara hela relatoriu inspesaun profundu ho nia deskobrimentu sira, sei halo analiza risku korrupsaun iha sistema jestaun no kontrolu sira.
Hafoin ne’e sei prodús mós ninia rekomendasaun estratéjiku sira hodi hato’o ba parte kompetente sira atu hadi’a no halo mitigasaun ba sistema sira prevensaun korrupsaun nian.
Servisu monitorizasaun no inspesaun programa eskolár ne’e sei kontinua ba fatin seluk. Asaun inpesaun no monitorizasaun sira-ne’ebé CAC halo bazeia ba Lei Númeru 8/2009- kriasaun CAC iha artigu 5 kompeténsia CAC nian iha servisu prevensaun kriminál nian ne’ebé hatete katak, CAC iha kompeténsia atu rekolla informasaun sira risku sira korrupsaun nian, halo akonselammentu hodi hadi’a sistema sira prevensaun korrupsaun nian.
Liuliu dekretu lei organika CAC nian 23/2015, iha artigu 9 ne’ebé define CAC nia Unidade Inspesaun no Monitorizasaun hodi halo monitoriza ba rekursu sira Estadu nian.
Notísia Relevante: Projetu Uma Dignu balun iha Muapitine seidauk finaliza, Parlamentu husu medida rigór
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes
