Timor-Leste husu CPLP no Uniaun Afrikana Ajuda Giné Bissau
DILI, 14 Agostu 2026 (TATOLI)–Governu Timor-Leste enkoraja no husu Komunidade País sira Lian Portugés (CPLP) no Uniaun Afrikana atu serbisu hamutuk hodi buka solusaun ba restaurasaun orden konstitusionál no normalizasaun situasaun polítika iha Giné Bissau.
Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK), Bendito Freitas, hateten Timor-Leste mantein komunikasaun ho Giné Bissau maske partisipasaun nasaun nian iha atividade CPLP nian suspende temporariamente hafoin avaria orden konstitusionál iha fulan-Novembru tinan 2025.
“Nu’udar nasaun maun-alin, maske hasoru dezafiu konstitusionál, desizaun, deklarasaun, no matéria sira-ne’ebé relasiona ho atividade CPLP nian tenke komunika nafatin ba sira,” Bendito Freitas hateten ba Agência TATOLI liuhusi programa TATOLI GLOBÁL iha Estúdiu TATOLI, iha Farol, ohun.
Tuir Bendito, komunikasaun entre Timor-Leste ho Guiné-Bisau nafatin di’ak. Esforsu diplomátiku sira hodi tulun nasaun ne’e hala’o ona dezde Konsellu Ministru CPLP nian hala’o enkontru virtuál ida iha loron 05 fulan-Dezembru tinan 2025.
Reuniaun ne’e rekomenda atu haruka misaun ida ba Giné Bissau. Tuir mai Timor-Leste submete planu ne’e ba Konsellu Ministru iha loron 10 Dezembru, ho misaun ne’ebé planeia atu lidera husi Timor-Leste liuhusi Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun no Ministériu Defeza maibé misaun ne’e seidauk realiza.
Bendito haktuir katak iha Fevereiru 2026, Ministériu Negósiu Estranjeiru Giné Bissau nian informa ba Timor-Leste katak nasaun ne’e seidauk prontu atu simu misaun ne’e.
“Agora, ami buka hela kooperasaun liuhusi mekanizmu sira seluk. Ami koordena hela ho Uniaun Afrikana, no ami-nia abordajen kontinua. Ami hein katak sira mós sei koopera atu nune’e bele hetan solusaun ida,” nia dehan.
Nia subliña, solusaun ba situasaun iha Giné Bissau tenke foka nafatin ba restaura orden konstitusionál no hala’o eleisaun demokrátika hodi lori nasaun ne’e ba normál.
Nia afirma katak CPLP bele kontribui hodi haruka misaun observasaun eleitorál karik prosesu eleisaun ne’e hala’o duni. Maske nune’e, esforsu sira-ne’e la’ós de’it responsabilidade CPLP nian, tanba nasaun afrikanu sira mós iha papél krusiál atu ajuda hetan solusaun.
“Solusaun tenke tuir orden konstitusionál. Ami bele partisipa hodi haruka misaun eleitorál ida ba ne’ebá. La’os de’it CPLP, maibé nasaun afrikanu sira mós tenke kontribui hodi hala’o eleisaun demokrátiku sira no lori fali Giné Bissau ba normalidade,” nia hateten.
Giné Bissau hetan suspensaun temporáriu husi atividade hotu-hotu CPLP nian iha 16 Dezembru 2025, hafoin avaria husi orden konstitusionál hafoin golpe Estadu iha loron 26 fulan-Novembru tinan ne’ebá.
Desizaun ne’e halo iha Konferénsia Estraordinária Xefe Estadu no Governu CPLP nian iha ámbitu Artigu 7.º Estatutu CPLP nian, ne’ebé fó dalan atu impoin medida bainhira akontese violasaun grave ba orden konstitusionál.
Suspensaun ne’e sei vigora nafatin to’o restaura orden konstitusional iha Giné Bissau. Maske nune’e, CPLP antes ne’e subliña ona katak medida ne’e la’ós hanesan kastigu maibé atu fó espasu ba diálogu no esforsu oioin hodi restaura nasaun ba orden konstitusionál.
Situasaun iha Giné Bissau sai nafatin preokupasaun ba organizasaun. Iha fulan-Jullu 2026, CPLP husu atu restaura lalais orden konstitusionál no libertasaun ba Domingos Simões Pereira, Prezidente Asembleia Nasionál Populár no Prezidente Partidu Afrikanu ba Independénsia Guiné no Cabo Verde (PAIGC) ne’ebé iha detensaun temporáriu.
Diskusaun ba Prezidénsia CPLP 2027–2029
Aleinde Giné Bissau, Bendito haktuir katak Reuniaun Ordinária ba da-31 husi Konsellu Ministeriál CPLP nian iha Díli sei ko’alia mós kona-ba nasaun ne’ebé maka sei kaer Prezidénsia CPLP tuir mai.
“Reuniaun ne’e sei determina nasaun ida-ne’ebé mak sei kaer Prezidénsia CPLP nian iha tinan 2027,” nia hateten.
Determinasaun ba prezidénsia 2027-2029 diskute fali hafoin Estadu-membru sira la konsege hetan konsensu iha Konferénsia Xefe Estadu no Governu sira CPLP nian ba dala 15 iha fulan-Jullu 2025.
Iha tempu ne’ebá, Guiné Ekuatoriál reklama direitu hodi kaer Prezidénsia CPLP nian ba períodu 2027–2029, enkuantu Brazil mós hatama kandidatura ba mandatu hanesan. Falta konsensu adia ona desizaun kona-ba lideransa tuir mai.
Bendito haktuir katak reprezentante Estadu-membru sira partisipa iha série enkontru CPLP nian iha Dili. Nia hateten Eestadu-membru sira iha responsabilidade fahe atu asegura organizasaun kontinua funsiona bazeia ba valór no prinsípiu konstitusionál sira.
“Ami, hamutuk ho Estadu-membru sira, hasoru dezafiu hodi garante katak CPLP funsiona tuir valór konstitusionál sira ne’ebé ami estabelese ona,” nia hateten.
Bendito mós esplika katak Timor-Leste asumi responsabilidade ba Prezidénsia Pro Tempore CPLP nian bainhira ratifika Orsamentu Estadu. Situasaun ida-ne’e nesesita Governu atu prepara mekanizmu adisionál sira hodi finansia atividade sira prezidénsia nian.
Tuir mai Governu lori asuntu ne’e ba Konsellu Ministru no prepara orsamentu ratifikativu hodi fó dalan ba alokasaun fundu ba Prezidénsia Pro Tempore CPLP nia atividade.
“Bainhira ami aseita Prezidénsia Pro Tempore, Orsamentu Estadu ratifika tiha ona. Ami lori ba Konsellu Ministru hodi ratifika hodi nune’e bele aloka ba atividade sira Prezidénsia Pro Tempore CPLP nian, no agora daudaun, Timor-Leste kobre hela ida ne’e,” nia esplika.
Daudaun ne’e Timor-Leste kaer Prezidénsia Pro Tempore CPLP nian ho tema “Konsolida Estadu Direitu Demokrátiku: Dezafiu sira ba CPLP.” Reuniaun Ordinária Konsellu Ministeriál CPLP nian ba da-31 hala’o iha Dili iha loron 12 to’o 19 Agostu 2026.
Jornalista : Hortêncio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes
