Peregrinasaun ba Foho-Matebian nu’udar edukasaun istórika iha estrutura defeza no seguransa
BAUKAU, 20 Agostu 2026 (TATOLI)–Komandu FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL) hamutuk ho Forsa Armada husi nasaun seluk, komunidade lokál, estudante, veteranu no entidade relevante seluk, Kuarta ne’e, komemora loron FALINTIL ba dala-51, hahú ho marsa iha Foho-Matebian, Suku Abulir, Postu Administrativu Matebian, Munisípiu Baukau.
Komemorasaun ba tinan ne’e ho tema: “Hakotu funu, hateke ba oin no promove dame”.
“Peregrinasaun ba matebian la’ós atu serimoniál ida de’it, ida-ne’e mak okaziaun prevelejiadu ba rekonsiliasaun institusionál, edukasaun istórika no konsolidasaun unidade nasionál iha ita-nia estrutura defeza no seguransa nia laran. Liuhusi ida-ne’e ita reafirma koletivamente ita-nia kompromisiu atu serbí Timor-Leste ho distinsaun integridade no dedikasaun ne’ebé metin ba valór fundamentál sira ne’ebé sai baze ba ita-nia nasaun,” Xefe Estadu Maiór Jenerál Forsa Armada, Tenente Jenerál Domingos Raul ‘Falur Rate Laek’ hato’o durante serimónia komemorasaun loron FALINTIL ba dala-51 ne’ebé hala’o iha Foho-Matebian, Kinta ne’e.
Notísia relevante : Serimónia komemorasaun tinan 51 FALINTIL iha Foho-Matebian la’o iha situasaun anin-boot
Tenente Jenerál iha biban ne’e husu ba povu atu kontinua promove rekonsiliasaun hodi nune’e bele garante pás no estabilidade.
“Ho emosaun kle’an ho sentidu responsabilidade ne’ebé a’as, ohin ha’u dirije ba ita-boot sira hotu iha foho lulik Matebian nia hun, ida-ne’ebé hambriik nu’udar sasin nonok maibé ita-nia povu nia aten-brani no determinasaun ba funu ne’ebé imposta husi forsa estranjeira no tanba ita-nia maturidade no esperiénsia polítika iha tempu ne’ebá, ohin ita selebra tinan 51 hahú kriasaun FALINTIL-Forsa Armada Liberdade Nasionál Timor-Leste ho ema ne’ebé halibur ita, onra ne’ebé ba mártir ba ita-nia estabilidade no dame,” nia katak.
Nia konta tuir, loron ida-ne’e iha tinan 51 liubá mak Komité Sentrál FRETILIN hasoru malu iha Aileu hodi foti desizaun istórika ne’ebé muda povu nia destinu ba kriasaun FALINTIL.
“Ho respeitu kle’an, ohin ita hanoin hikas eroi nia luta sira ne’ebé lakon sira-nia vida iha Foho-Matebian, ema sivíl, militár labarik, ferik no katuas sira mate durante prosesu naruk serku no anikilamentu ne’ebé foho lulik ida-ne’e hasoru, ba fatin sagradu ne’ebé sai sasin ba ita-nia povu nia terus,” nia akresenta.
Falur dehan, mártir timoroan sira hotu maski sira ne’ebé husi partidu oioin maibé sira timoroan, oan husi rai ida-ne’ebé fó moris ba hotu-hotu no ba gratidaun boot ida hodi hanoin hikas Komandante FALINTIL no diresaun FRETILIN ne’ebé eziste no reziste hamutuk to’o ramata.
“Ita kompromisu ida-ne’e iha Matebian la’ós atu hamoris filafali trajédia, maibé apreende atu hadame malu ho ita-nia eroi sira ne’ebé mak sira-nia isin no ran naklekar iha ne’e,” nia katak.
Tanba ne’e, Jenerál Falur husu atu sobrevivente sira-ne’ebé sei moris tenke hadame malu atu nune’e bele husik ba jerasaun foun tuir mai legadu dame nia la’ós divizaun.
“Estadu ida-ne’ebé dignu mak Estadu ida-ne’ebé respeita no dignifika eroi sira-nia sakrifísiu ne’ebé sei moris no sira ne’ebé mate ona. La’ós omília sira iha espasu públiku ida-ne’e mak aktu konkretu husi konsiénsia, moralidade no unidade nasionál nian,” Falur reforsa.
Nota mós katak Timor-Leste pertense ba hotu, tanba ne’e hotu-hotu tenke serví hodi dignifika no fó onra ba rai ne’ebé sustenta no halibur ita hamutuk.
Tinan kotuk iha okaziaun aniversáriu FALINTIL ba dala-50, Timor-Leste fó onra ba vítima inkurzaun Armada dahuluk sira iha fronteira no selebra misa iha Balibo hodi fó ondra ba sira no hahú marsa husi ne’ebá bá iha Maliana kona Atsabe – Ermera hodi ramata iha Dili.
“Iha tinan ida-ne’e ita-nia peregrinasaun lori ita mai matebian, foho lulik ida-ne’ebé sai sasin ba serku, sofrimentu no rezisténsia husi timoroan husi rihun ba rihun,” nia hato’o.
Tuir Falur, serimónia iha tinan ida-ne’e asume signifikadu no partikulár marka tranzisaun jerasionál, husi jerasaun ne’ebé kaer kilat to’o reziste iha ai-laran ba jerasaun foun sira husi Forsa Armada modernu, profisionál ne’ebé eskluzivamente iha serbisu ba Timor.
Tanba ne’e, peregrinasaun ne’e eziste atu halo jerasaun foun sira konsiente kona-ba kustu loloos ita-nia independénsia nian. Kustu ida-ne’ebé la sukat de’it iha tinan maibé iha gerilleiru sira-nia moris, ema sivíl sira labarik, ferik no katuas sira-nia moris.
“Ita la mai iha ne’e atu hanoin de’it sofrimentu, ita mai atu reflete kona-ba loron FALINTIL nia signifikadu loloos atu haree ba onestu ba dezafiu sira-ne’ebé ita hasoru iha tinan hirak nia laran no atu hametin sidadaun no jerasaun foun sira-nia karaktér liuhusi kompreensaun kle’an kona-ba ita-nia istória rasik,” Jenerál Falur reforsa.
Nia haree povu timoroan ne’ebé la hatene nia istória mak povu ida-ne’ebé vuneralvel ba haluhan no inunka atu husik atu akontese.
Jenerál haktuir, orseik mós husi serimónia kulturál, lia munisípiu 13 hamulak hodi oho bibi, fahi no manu nu’udar jestu hakotu violénsia entre timoroan ho timoroan, moris iha deskonfiansa ba hodi komprometidu hodi garante establidade no pás.
Jornalista : Natalino Costa
Editora : Julia Chatarina
