ANCT-TL intensifika kampaña prevensaun moras la tranzmite ba funsionáriu públiku

DILI, 20 Novembru 2026 (TATOLI)—Aliansa Nasionál Kontrolu Tabaku iha Timor-Leste (ANCT-TL), iha parseria ho Ospitál Nasionál Guido Valadares (HNGV-sigla portugeza) no Organizasaun Mundiál Saúde (OMS), hala’o kampaña sensibilizasaun no rastreiu saúde kona-ba prevensaun no detesaun sedu moras la tranzmite kompostu husi moras kardiovaskulár, diabetes mellitus, presaun raan aas no kankru, ba funsionáriu sira iha Ministériu Transporte no Komunikasaun, Kaikoli.
Diretór Ezekutivu ANCT-TL, Sanchio Fernandes, esplika katak inisiativa ne’e iha objetivu atu motiva funsionáriu públiku sira adopta hahalok moris saudável, prevene risku moras la tranzmite no halo ezame saúde regularmente hodi deteta sedu problema saúde ne’ebé sira bele enfrenta.
“Objetivu prinsipál hosi atividade ne’e mak atu motiva funsionáriu públiku sira prevene sedu risku moras la tranzmite, liuhusi hapara fuma sigaru, hamenus konsume alkol, halo ezersísiu fíziku no partisipa iha rastreiu saúde atu deteta moras sedu,” nia informa iha fatin sensibilizasaun, Sesta ne’e.
Sanchio Fernandes hateten katak ANCT-TL, iha kolaborasaun ho parseiru sira, antes ne’e mós hala’o kampaña hanesan ba funsionáriu públiku na’in-500 resin, hosi Ministériu Edukasaun, Ministériu Komérsiu no Turizmu, no Ministériu Juventude, Arte no Kultura.
Durante kampaña sira-ne’e, ekipa saúde identifika funsionáriu na’in-27 ho problema saúde, inklui moras respiratóriu, moras pulmaun, presaun raan aas no diabetes. Funsionáriu sira-ne’ebé identifika ho problema saúde referida hetan enkamiñamentu ba sentru saúde atu simu tratamentu no akompañamentu médiku.
Enkuantu, médika espesialista iha área kankru (onkolojista) HNGV, Maria Adalgisa Mesquita, ne’ebé partisipa iha kampaña ne’e ho sesaun espesífika kona-ba kankru mama, alerta katak moras la tranzmite sai hela dezafiu saúde públika ida-ne’ebé aumenta iha Timor-Leste.
Médika ne’e esplika katak Timor-Leste enfrenta karga dupla moras, tanba moras tranzmite hanesan tuberkuloze (TB) kontinua eziste, enkuantu moras la tranzmite mós aumenta. Situasaun ne’e kontribui ba aumentu númeru pasiente ne’ebé presiza buka tratamentu espesializadu iha rai-li’ur.
Iha kontestu ne’e, nia defende atu hametin kooperasaun entre Ministériu Saúde, ANCT-TL no organizasaun sira seluk hodi promove prevensaun moras ba komunidade, liuliu funsionáriu públiku sira.
“Importante atu fó-atensaun ba prevensaun no servisu hamutuk hodi kombate moras sira-ne’e. Di’ak liu prevene duké trata,” nia subliña.
Maria Adalgisa Mesquita mós esplika katak kankru bele iha relasaun ho fatór jenétiku no hahalok moris, inklui konsume alkol no tabaku.
Tuir dadus ne’ebé espesialista ne’e aprezenta, Diresaun Onkolojia HNGV rejista pasiente kankru na’in-245 iha tinan 2025. Tipu kankru ne’ebé komún liu identifika iha Timor-Leste inklui kankru mama, fígadu, pulmaun, tiroide, kankru raan inklui leukemia, no kankru iha sistema dijestivu, hanesan kankru estómagu, ezofagu no intestinu.
Dadus HNGV hatudu katak, entre 2018 no 2023, rejista kazu kankru mama hamutuk 231, kankru pulmaun 52 no kankru fígadu 81.
Enkuantu, entre 2024 no 2025, HNGV rejista kazu kankru mama hamutuk 47, kankru pulmaun 39 no kankru fígadu 58.
Relasiona ho kankru mama, médika ne’e alerta katak moras ne’e mós bele akontese ba feto sira ho idade joven, inklui pasiente ho idade entre tinan 18 no 40. Fatór risku sira-ne’ebé nia temi inklui istória kankru iha família, alterasaun ormonál, menstruasaun dahuluk antes idade tinan sanulu (10), la fó susu ba bebé, isin-rua dahuluk depoiz idade tinan 30 no menopauza depoiz idade tinan 60.
Sinál alerta kankru mama nian inklui dezenvolvimentu nodulu iha mama ka kabun-katak, mudansa kór no textura kulit, mamilu tama ba laran, diferensa boot entre medida mama rua, no líkidu ho kór kinur ka raan ne’ebé sai hosi mamilu.
Espesialista ne’e rekomenda feto sira atu halo autoezame mama regularmente, kontrola todan isin, adopta hahalok moris saudável no buka asisténsia médika bainhira haree mudansa suspeitu ruma iha sira-nia mama.
Kontestu
Moras la tranzmite (MLT) nu’udár problema saúde públika ne’ebé presiza atensaun, tanba bele kauza komplikasaun no mate sedu. Organizasaun Mundiál Saúde (OMS) identifika kategoria prinsipál haat hosi moras la tranzmite, inklui moras kardiovaskulár, kankru, moras respiratóriu króniku no diabetes.
Iha Timor-Leste, Ministériu Saúde ho apoiu hosi OMS implementa ona Pakote Intervensaun Esensiál ba Moras La Tranzmite (PEN) iha munisípiu 11 hosi munisípiu 13, ho objetivu atu identifika no kontrola fatór risku hanesan uza tabaku, presaun raan aas, konsume alkol no hahalok moris ne’ebé la saudável. Programa ne’e mós promove detesaun sedu no asesu ba tratamentu iha servisu saúde primária.
Klik notísia relevante sira iha kraik hodi lee:
- 1. OMS apoia Ministériu Saúde atu hametin prevensaun moras la tranzmite iha Timor-Leste
- OMS aprezenta dadus monitorizasaun moras la tranzmite iha Timor-Leste
- Dadus OMS kona-ba kondisaun saúde iha Timor-Leste
- ANCT-TL, HNGV no OMS sensibiliza públiku kona-ba prevensaun moras la tranzmite
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade

