iklan

NASIONÁL, DILI, HEADLINE

Foin-sa’e 80% iha kapitál Dili utiliza internet ba nesesidade mídia sosiál

Foin-sa’e 80% iha kapitál Dili utiliza internet ba nesesidade mídia sosiál

Prezidente Alumni parlamentu foinsa’e Timor-Leste (APFTL), Zaulino Gomes da Silva, entrega relatóriu peskiza komportamentu adolexente no foinsa'e uza internét ba Reprezentante UNICEF iha Timor-Leste, Bilal Aurang Zeb Durrani no akompaña hosi Sekretáriu Estadu juventude no desportu, Abrão Saldanha, iha salaun SEJD, sesta (02/09). Imajen Tatoli/Francisco Sony

DILI, 03 setembru 2022 (TATOLI)-Sekretáriu Estadu Juventude no Desportu (SEJD), Abrão Saldanha, no Reprezentante United Nation Children’s Fund (UNICEF), iha Timor-Leste, Bilal Aurang Zeb Durrani, sesta ne’e lansa rezultadu relatóriu estudu ka survey hosi organizasaun lima ne’ebé hatudu foin sa’e (adolexente) iha kapitál Dili ho 80%, mak utiliza internet ba de’it nesesidade mídia sosiál.

Peskiza ka Survey ne’e halo hosi organizasaun foin sa’e hamutuk lima mak hanesan Alumni Parlamentu Foin Sa’e (APFTL), Hamutuk Ita Rezolve (HIR), Fight For Better Future (F3B), Associação dos Investigadores Juvenis (AIJ) no Star Fish Timor-Leste (SFTL).

Objetivu husi peskiza ne’e mak buka hatene kona-ba adolexente no foinsa’e ne’ebe idade 10-24, sira nia atitude no komportamentu ba uza ínternet, relasiona ho maneira utilizasaun internet iha loro-loron, risku no ameasa mak sira hasoru.

Peskiza ne’e realiza iha munisípiu Dili, hahú 2020 to’o 2022 setembru, foin sa’e ho idade 10 to’o 24 hamutuk 305 mak partisipa ona survey ne’e. Peskiza ida ne’e hala’o iha suku 14 iha munisípiu Dili no suku sira ne’e mak hanesan, Becusse sentrál, Maucoco Mate, Toko Baru, Moris foun (Audian), Alto Balide, 1 de Setembro, 5 de Outobro, 4 de Setembro, Sacoco, 25 de Abril, Anin Fuik (Aitarak-Laran); Lecidere, São Miguel no 20 de Setembro.

Sekretáriu Estadu Juventude no Desportu, Abrão Saldanha. Imajen Tatoli/Francisco Sony

Biban ne’e, Sekretáriu Estadu Juventude no Desportu, Abrão Nokosiku Saldanha, hateten iha rai hotu-hotu iha mundu tomak ema hotu ohin loron preokupa ba joven sira nia moris no atitude iha relasaun ho informasaun no teknolojia.

“Survey ida ne’e sei fó hatene ita kona-ba oinsá foinsa’e sira iha Timor-Leste nian komportamentu uza ínternet. Atu hatete esforsu sira ne’e iha duni utilidade no mudansa ba atitude ka hakarak prova survey ne’e, loloos komportamentu foinsa’e sira uza internet hodi fó espasu no oportunidade atu utiliza sira nia-aan iha dezenvolvimentu mundu iha setór oi-oin”, dehan Sekretáriu Estadu ne’e bainhira lansa relatóriu peskiza ne’e iha salaun MEJD.

Adolexente sira ne’e nia persentajen sei aas tebes mak posibilidade bele sai vítima ba hahalok tratamentu ladiak oioin iha internet, tanba iha rezultadu peskiza  hatudu katak iha Timor-Leste atinje 93% husi adolexente sira no 100% husi foin sae sira. No mós 93% foin sa’e sira mak asesu ínternet liu husi telemovel enkuantu 87% husi adolexente sira uza telemovel asesu internet.

“71% ita adolexente sira uza internet asesu media sosiál no hala’o komunikasaun instante sira sosial hanesan; chat no video call no kuaze 82% husi ita nia foin-sa’e sira mak uza ínternet ba atividade no objetivu hanesan média sosial nia,” nia afirma.

Peskiza ne’e hatudu katak liberdade joven sira nian ba asesu internet a’as teb-tebes uza telemovel fasil tebes atu ema lori no bele uza iha ne’ebé de’it, agora telemovel hanesan parseiru foun iha joven sira nia liman ou ema hot-hotu la’ós joven de’it.

Iha biban hanesan, eskritór relatóriu peskiza, Ambrocio Purwanto Colo, hateten relatóriu liuhosi livru ne’ebé sira hakerek atu fanun Governu tau atensaun no kontrola ema hotu nian liuhosi online ka utiliza ínternet.

“Objetivu ida seluk maka halo advokasia ba Estadu hodi tau atensaun ba asuntu protesaun ba labarik sira atu koñese iha online ka utiliza internet”, nia afirma.

Prezidente Alumni parlamentu foinsa’e Timor-Leste (APFTL), Zaulino Gomes da Silva, entrega relatóriu peskiza komportamentu adolexente no foinsa’e uza internét ba Reprezentante UNICEF iha Timor-Leste, Bilal Aurang Zeb Durrani no akompaña hosi Sekretáriu Estadu juventude no desportu, Abrão Saldanha, iha salaun SEJD, sesta (02/09). Imajen Tatoli/Francisco Sony

Nia dehan, problema iha online la’os de’it mak HOAX ka defamasaun de’it no liuhosi estudu ne’e konsege hatene katak labarik no foinsa’e feto sira iha risku ba asédiu seksuál hosi ema seluk ne’ebé sira koñese, no ida ne’e importante tebes hodi halo advokásia hosi Governu atu halo intervensaun ba issue Ida ne’e, no mós sensibiliza sosiedade sira hodi uza internet ho saudável.

Rezultadu peskiza hatudu foinsa’e sira iha grupu etariu 18-24 kuaze asesu hotu internét no adolexente balun mak seidauk asesu ba internet. Adolexente 87% no foinsa’e 93% mak utiliza ekipamentu eletróniku telemóvel hodi asesu ba internet no adolexente 12% no foinsa’e 28% mak asesu internet husi laptop, adolexente 7% no foinsa’e 14% mak utiliza komputadór hodi asesu internét no 5% adolexente no foinsa’e ne’ebé utiliza tablet hodi asesu ba internet.

Respondente tuir grupu etáriu no sexu sira-nia atividade iha internet totát 78% mak asesu ba iha mídia sosiál no komunikasaun instante, 43% sira ne’ebé halo peskiza (searching) iha internet, 26% asesu ba game online, 22% halo download ba aplikasaun no dokumentu, halo kriasaun ba emile 19%, video telekonferénsia 06 % sira ne’ebé laiha resposta hamutuk 03%.

Atividade sira ne’ebé inan-aman sira bandu ba respondente sira bainhira uza internet; 69% konteúdu abuzu no porno, 29% halimar no download, 19% fahe informasaun privadu, 18% mídia sosiál no komunikasaun instante, 9% email no chatroom, 5% online shoping.

Iha livru survey ne’e kontein pájina 39 ne’ebé inklui prefásiu, índise, lia agradesimentu, sumáriu ezekutivu, introdusaun, metodolojia, limitasaun, rezultadu no diskusaun, konkluzaun no rekomendasaun.

APF ne’e mós relata katak orsamentu ne’ebé gastu ba atividade ne’e besik $2,000 ne’ebé hetan suporta husi SEJD iha tinan 2020 no APF na’in 16 ne’ebé sai autór ba relatóriu ne’e mós kolabora osan uituan ba enxe mina no ba presiza seluk ne’ebé relasaun ho peskiza.

Lansamentu relatóriu survey ne’e partisipa husi Country Diretór UNICEF, Reprezentante Embaixadór Estadu Amerika iha Timor-Leste, SEII, Diretór Nasionál MEJD, Diretór Nasionál Kreatividade Juventude no mos Alumni Parlamentu Foinsa’e sira.

Jornalista: Hortencio Sanchez

Editór       : Florencio Miranda Ximenes

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!