DILI, 13 janeiru 2023 (TATOLI)—Ministériu Agrikultura no Peska (MAP) liuhosi Diresaun Jerál Floresta, Kafé no Planta Indústria, observa ai-kameli naturalmente moris iha munisípiu hotu, maibé espesífiku liu moris barak iha munisípiu tolu inklui Rejiaun Administrativa Espesiál Oé-cusse Ambeno (RAEOA).
“Ita seidauk iha inventarizasaun espesífiku ruma ba poténsia ai-kameli, maibé hosi informasaun sira ne’ebé hato’o hosi tékniku Guarda Florestál sira iha munisípiu, katak sira hetan ai-kameli ne’e iha fatin-fatin, maibé espesífiku liu moris barak iha Baucau, Lautém, Liquiçá inklui RAEOA,” Diretór Jerál Floresta, Kafé no Planta Indústria, Raimundo Mau, informa ba Agência Tatoli liuhosi programa entrevista eskluziva, iha estúdiu Farol, kinta (12/01).
Nia dehan, iha tinan hirak liubá MAP koko halo inventarizasaun no markasaun ba ai-kameli naturál sira, liuhosi sukat ninia diametru no fura dudun atu haree mina no liu tinan-tolu mak ba fali kresimentu.
“Maibé bainhira tempu to’o, ita mosu ba ai ne’e lakon tiha ona, entaun ita laiha informasaun ne’ebé kontinua atu observa ai-kameli ninia kresimentu ne’e rasik,” nia akresenta.
Notísia relevante
Kona-ba importasaun ai-kameli ba rai-li’ur, parte Governu sei trava hela ho objetivu atu foku ba nia plantasaun no fó biban ba ai-kameli oan atubele moris ho di’ak.
“Realidade atividade ilegál kontinua la’o hodi transporta sai bá li’ur. Ita atu redús kestaun ne’e, MAP halo programa sensibilizasaun ba komunidade atu hahú kuda halo barak lai, to’o tempu nia barak ona maka sei halo investimentu iha rai-laran atu halo prosesamentu do que ita fa’an ba rai-li’ur, tanba ita-nia regulamentu ne’e mós la hatan lori ai-kabuar ba rai-li’ur,” nia akresenta.
Haree ba ema kontinua halo atividade ilegál, MAP halo polítika atu haree posibilidade bele legaliza sirkulasaun ai-kameli, liuliu ai-kameli hanaran santalum album, tanba ida-ne’e orijen hosi illa Timor ne’ebé bele sirkula legalmente iha merkadu rai-laran no rai-li’ur.
“Maibé ita nafatin kuda ai-kameli tanba prova téknikamente hatudu ona katak la difísil atu habarak liuhosi plantasaun. Bainhira kuda barak liu, to’o tinan 30 ita kolleta de’it, nune’e atu garante nia materiál, ita halo esportasaun la’ós ai-kabuar oan ne’e de’it, maibé ita mós prosesa ona ba forma ruma, karik ita-nia investimentu forte ita bele prosesa to’o iha ninia mina mak ita bele esporta sai. Tanba mina ai-kameli ne’e rasik prova iha teste laborotóriu, ne’ebé iha fatin balun hatudu nia kualidadade ne’e ba santalum album kompara ho rai seluk Timor-Leste nia kualidade di’ak liu ema nian,” nia dehan.
Nune’e, ba futuru investimentu tantu hosi Governu no setór privadu iha rai-laran no rai-li’ur iha interese atu kuda di’ak tebes, tanba ne’e hatudu iha rai-laran ne’e rou materiál ne’e iha ona.
“Ita labele depende ba ai-kameli ne’ebé moris naturál tanba ida-ne’e la dura, orsida indústria ruma hamriik foti tiha ai-kameli nurak sira ne’e bele estraga hotu, entaun ita bele lakon ai-kameli permanente,” nia tenik.
Kona-ba MAP nia kontrolu ba ema fa’an ai-kameli ilegál, kualker atu foti ai-kameli ilegál ne’ebé moris naturál iha ai-laran ne’e hanesan krime hasoru Estadu, ne’ebé tenke prosesa ba Ministériu Públiku.
“Iha fulan ikus tinan 2022, ita rejista kazu balun hosi parte Parke Nasional Nino Konis Santana iha Lore, ema koko transporta sai ai-kameli ho maneira tesi halo badak no tau iha karon, maibé ita konsege deteta iha fronteira Covalima, Oé-cusse inklui merkadu ne’ebé ilegalmente eziste barak halo transporta liuhosi rai-maran ho ró bá rai ketan,” Diretór haktuir.
Polítikamente atu haree ba situasaun ne’e, MAP hasa’e kontrolu liuhosi Guarda Florestál ho fasilidade atu halo patrullamentu hodi deteta atividade ilegál sira.
“Aleinde ema halo atividade ilegál, téknikamente bazeia ba ami-nia observasaun ba ai-kameli, rou materiál ka ai-kameli ne’e rasik mós menus ona iha rai-laran tanba nia kualidade di’ak, ema foti hotu hodi fa’an baratu ba rai-li’ur liuhosi fronteira sira,” nia salienta.
Jornalista : Arminda Fonseca
Editora : Julia Chatarina




