ERMERA, 16 marsu 2024 (TATOLI) – Peskizador Julio de Jesus Gomes husi East Timor Coffee Institute (ETCI) husu ba Governu Timor-Leste, liu husi Ministériu Agrikultura, atu kria investimentu seriu ba iha Programa Espansaun Plantasaun Kafé (Kuda Foun) atu bele troka kafé ne’ebé mak tuan no laprodutivu iha Munisípiu Ermera.
Peskizador Julio hato’o preokupasaun ne’e relasiona ho produsaun kafé ne’ebé mak sempre tun kada tinan iha Timor-Leste.
Nia relata katak produsaun kafé lá’os tun de’it iha Ermera, maibé tun mos iha munisíspiu seluk, hanesan Aileu, Ainaro, Manufahi, no Liquiça.
Julio hato’o katak, tuir rezultadu peskiza husi ETCI, iha fator lubun ida ne’ebé mak kontribui ba redusaun produsaun kafé iha Timor-Leste, liuliu Ermera.
“Fator ida mak kuaze plantasaun kafé iha Ermera laran tomak tuan ona. Lá’os de’it kafé, ai-mahon kafé mos tuan ona. Ezemplu, ai-santuku ne’ebé mak kuda desde tempu Portugues nia idade besik ona tinan 400. Entaun, ita-nia kafe labele fo ona produsaun,” Julio esplika iha nia kanaar fatin, ETCI, Gleno Ermera.
Nia dehan fator seluk mak laiha manutensaun ba rai bokur ne’ebé mak menus ba bebeik. Kada tinina ita kolleta kafé sai, maibé nunka fo fila rai bokur hanesan adubu organiku.
“Fator ida tan mak kafé folin la di’ak. Entaun komunidade deside kuda ai-horis seluk hanesan maek no tesi hotu sira nia kafé tanba maek folin diak liu. Depois tesi kafé hotu, maek mos folin tun, ida ne’e problema ida,” Julio salienta.
Entretantu, Akadémiku ne’e rekoñese katak mudansa klimátika mos fó impaktu ba produsaun kafé iha Timor-Leste, liuliu iha munisípiu Ermera: “Ho mudansa klimátika ne’ebé mak la estátiku, hanesan El Niño no La Niña fo impaktu boot ba produsaun kafé,” nia subliña.
Ho komprimisiu ida atu hasae produsaun kafé iha Timor-Leste mak Julio rekomenda katak Governu tenke serbisu hamutuk ho kompania sosa kafé sira hodi implementa modelu rua ne’ebé mak xave ba hasae produsaun kafé – rehabilitasaun (pemangkasan) no espansaun (kuda foun).
“Kolia konaba rehabilitasaun, solusaun ida mak fo subsidiu ba kafekultor sira hodi rehabilita sira nia kafé, maibé ida ne’e persiza manutensaun ne’ebé kontinua atu asegura kafé ne’e to fó produsaun.
Maske Governu no Prezidente da Repúblika iha ona inisiativa hakarak halo rehabilitasaun ba kafé ne’ebé tuan, maibé peskizador ne’e hato’o katak tuir rezultadu peskiza akademiku, kafé rehabilitasaun ninia produsaun sei laliu tinan tolu ou lima: “Kafe ida rehabilitasaun ne’e nia produsaun diak ne’e tian tolu deit. Depois tinan tolu produsaun tun.”
Julio sujere katak governu no parte relevante di’ak liu investe ba iha Programa Espansaun Kafé: “Ita nia kafé ne’e persiza kuda foun. Rehabilitasaun ne’e di’ak maibé ai-mahon tuan hotu ona, entaun ita sei labele garante ninia produsaun ba tempu naruk.”
Akadémiku ne’e husu ba Ministériu Relevante atu kria kondisaun hodi motiva kafekultor sira involve ativu iha Programa Espansaun Plantasaun Kafé: “Kondisaun ida mak fo subsidiu ba kafekultor sira. Maibe, depois kuda kafe foun, governu mos tenke tau atensaun ba manutensaun atu asegura kafé ne’e moris to fó rezultadu,” dehan Julio.
Nia sujere mos governu fó kreditu ba kafekultor sira: “Se ita kolia deit hasae produsaun, maibé la tau ba práztika, mehi ita-nian atu hasae produsaun kafé ne’e sei la atinji.”
“Alem ne’e, kolaborasaun entre stakeholder sira hanesan kompania sosa kafe mos tenke fo apoiu makas ba kafekultor sira iha program espansaun kafe: “Distribui ai-mahon no kafé oan ho kuantidade boot no gratuita, no persiza rekruta extensionista barak hodi tulun komunidade sira kuda kafe tuir Prátika Kuda Kafé Di’ak.
Tuir dadus Agrikultura Munisípal Ermera, entre postu administrative sira iha Munisípiu Ermera, Hatulia A mak iha pontesia boot ba plantasaun kafé ho area hamutuk ektare 11,375, tuir kedas ho Postu Administrativu Letefoho ho area ektare 7,814, Ermera ho ektare 7,621, Hatulia B ho ektare 4,500, Atsabe ho ektare 2,529, no area ki’ikoan liu mak Railako ho ektare 216.
Tuir dadus esportasaun kafé husi Cooperative Café Timor (CCT), kafe ne’ebé mak kompania ne’e esporta ba rai liur tun kada tinan.
Iha 2022, CCT relata katak esportasaun kafé husi CCT tun 40% husi 3,500 tonelada iha 2021 bá 1,600 tonelada iha 2022. Ida ne’e hatudu redusaun signifikativu no persiza iha investimentu seriu.
Jornalista: Afonso do Rosario
Editor: Filomeno Martins
