DILI, 24 abríl 2024 (TATOLI)–Diretór Nasionál Infraestrutura no Edukativu, Ministériu Edukasaun (ME), Hélio Lopes, hateten tinan ne’e Ministériu Edukasaun konstrui edifísiu eskola foun hamutuk 21 iha territóriu.
Notísia Relevante: ME prevee millaun $3 ba kontsrusaun-reabilitasaun eskola iha territóriu
“Orsamentu ba tinan 2024 ne’e, ita sei aloka projetu konstrusaun foun eskola 21, ne’ebé ninia ezekusaun daudaun ne’e sei iha verifikasaun dadus hosi Ajénsia Dezenvolvimentu Nasionál (ADN). Ita hein katak semana oin verifikasaun prévia hosi ADN ba dezeñu Planta no Kadernu Enkargu ka Bill of Quantity (BoQ) ne’e bele termina. Ida-ne’e ita konsidera prioridade. Eskola 21 ne’e sei konstrui eskola Pre-Eskolár 11, ensinu báziku sia (9), nível sekundáriu liuliu eskola ensinu sekundariu tékniku vokasionál,” nia dehan ba Agência Tatoli, iha nia kna´ar fatin Vila Verde.
Konstrusaun eskola ensinu rekorrente, nia dehan, ministériu Edukasaun sei fó prioridade ba tinan oin (2025) tanba iha eskola balun ne’ebé konstrusaun ne’e hetan apoiu husi COICA.
“Ensinu rekorrente ne’e ita sei tau ba tinan tuir mai. Tanba ensinu rekorrente iha edifísiu balun ne’ebé apoiu hosi COICA ba konstrusaun sentru komunitáriu, ne’ebé la’o hela no hein tan planu sira tuir mai,” nia hateten.
Reabilitasaun eskola
Ba programa reabilitasaun eskola sira, ME konsidera Eskola Ensinu Sekundáriu Tekniku Vokasionál (TEKVOK) Dotik Manufahi mak sei halo reabilitasaun ba dormitóriu no saladeaula no sei mós halo konstrusaun moru protesaun ba eskola tékniku ida iha Bobonaro.
Ba projetu reabilitasaun tinan ne’e laiha tanba orsamentu 2024 aloka ba kapitál dezenvolvimentu ne’ebé ninia prosesu liuhusi aprovizionamentu ne’ebé lahanesan ona ho tinan anteriór, ne´ebé atribui ba projetu komunitária ka kategória transferénsia públiku.
“Ita-nia osan ba projetu reabilitasaun ne’e purvolta rihun $2-resin. Agora osan ba tinan 2024, ba projetu hamutuk 23 ne´e prevee osan millaun $5. Hosi orsamentu ne’e, re-aloka ba re-apropriasaun ba pagamentu iha hela andamentu ka projetu tinan anteriór ne’ebé seidauk konsege konklui no projetu ne’ebé nia pagamentu ita tau tinan agora. Ida-ne´e mós inklui pagamentu ba retensaun ne’ebé konklui ona iha tinan kotuk liubá ne’e,” nia dehan.
Tanba ne’e, nia hateten, imposivél Governu atu rezolve infraestrutura eskolár iha tinan ida, maibé tanba ida-ne´e programa prioridade entaun sei rezolve fazeadamente.
“Tuir komprimisiu ME nian ne’ebé deskreve iha polítika mak infraestrutura sai prioridade, maibé ita sei kontinua halo nafatin infraestrutura sira iha mandatu Governuda da-sia nian,” nia hateten.
Entretantu, kona-ba projetu komunitária tinan kotuk ne’e iha hela andamentu hamutuk 116 ne’ebé seidauk konklui, tanba implementasaun projetu ne’e iha Governu anteriór no nia kontratu ne’ebé la konsege halo, maibé foin realiza kontratu iha fulan-outubru 2023 no transferénsia orsamentu hodi realiza iha novembru. 2023
Nia dehan, nia ezekusaun atraza to’o agora maibé nia pursentu atuál ba tinan 2023 ne´e foin atinje 31% hosi totál projetu iha territóriu ne´e hamutuk 116.
Adjuntu Diretór Eskola Sekundáriu Jerál (ESJ) 4 Setembru UNAMET Balide, Alexandre da Costa, hateten infraestrutura eskolár iha eskola ne’e mak saladeaula ne’ebé menus tebes no ida-ne´e afeta mós ba kualidade edukasaun, tanba kualidade edukasaun ne´e garante mós husi infraestrutura.
“Saladeaula menus ona mak kuandu tempu udan saladeaula udan been tama, entaun prejudika ba prosesu aprendizajen loro-loron nian. Ita la’ós ko’alia de’it kona-ba saladeaula maibé iha ami-nia eskola ne’e rasik bibleoteka, laboratóriu, sala profesór nian, dala ruma utiliza fali ba saladeaula aprendizajen nian. Nune’e, ha’u hakarak rekomenda ba Ministériu Edukasaun atu tau prioridade ba asuntu infraestrutura eskolár nian ne’e,” nia dehan.
Diretór Eskola Ensinu Sekundáriu Tékniku Vokasionál (TEKVOK) 28 Novembro Becora, Manuel Amaral, hateten infraestrutura eskolár liuliu saladeaula sira-ne’e menus no presiza aumenta, hadi’a saladeaula balun ne’ebé la sufisiente hodi akumula estudante sira.
“Ita define infraestrutura iha ami-nia eskola ne’e, iha eskritóriu, saladeaula, bibleoteka, laboratóriu. Maibé ita-nia saladeaula ne’ebé iha ne’e hamutuk 24 no iha saladeaula 16 mak nia janela, odamatan, inklui toilet mós ladi’ak, ne’ebé estraga hosi ema deskoñesidu sira. Tanba ne’e, rekomenda ba Governu atu tau atensaun ba asuntu ne’e tanba edukasaun mak xave sustentabilidade, nune’e presiza tau mós ba prioridade,” nia hateten.
Nia dehan, iha sala ofisina ne’e ba kada departamentu iha laboratóriu tolu maibé menus mak ekipamentu prátika nian, nune´e presiza duni atu aumenta ekipamentu hirak ne´e.
“Ha’u bele dehan, eskola ensinu Sekundáriu tékniku vokasionál ne’e nia nesesidade boot liu eskola ensinu sekundáriu jerál sira seluk. Nune’e, nesesidade ne’e presiza no importante dahuluk mak materiál eskolár ba pratika nian ne´e,” nia reforsa.
Estudante hosi Eskola Sekundáriu Jerál 10 Dezembru, Nazio Mota, husu ba Ministériu Edukasaun atu tau matan ba infraestrutura eskolár.
“Ita ko’alia edukasaun mak tenke garante infraestrutura eskolár mak hafoin kualidade edukasaun iha ita-rain. Tanba, infraestrutura mak ladi’ak ka lamásimu mak labele garante kualidade edukasaun maske profesór sufisiente hela,” nia dehan.
Empreza Site Engineer Empreza Betuhei Unipesoal, Lda, Aida Guterres Lobo, hateten konstrusaun ba Eskola Bázika Sentrál Fatuhada ne’e foin atinje 20%.
“Ami-nia konstrusaun ba Eskola Ensinu Báziku a Sentrál (EBC) Fatuhada ne’e atinje 20%, tanba ami enfrenta buat barak. Problema ne’e iha terrenu mak besi ho beton ne’ebé empreza ne’e uza hodi konstrui, bainihira prosesu konstrusaun la’o hela mak na’in ba empreza mai dehan besi ho beton laiha kualidade, entaun hosi ne’e hahú dada tempu no haruka para depois lori besi ho beton ba koko laboratóriu UNTL no ikus deteta dehan kualidade mak hafoin kontinua. Besi ho beton ne´e, teste ba dala tolu ona no ho rezultadu ne’ebé hanesan katak iha kualidade no sira lakestiona ona iha fulan ida-ne’e,” nia dehan.
Nia hateten, uma ne’e iha unidade rua mak iha andar leten tolu no okos tolu inklui asesu ba haris fatin nian. Durasaun konstrusaun tinan ida hahú 2022 to’o 12 outubru 2023 no tinan ne’e estende tan ona tanba seidauk finaliza.
“Ida-ne´e nia orsamentu hamutuk $727.422,58 no traballadór 28 inklui ho traballadór estranjeiru,” nia hateten.
Diretór Ezekutivu Timor-Leste Coalition Education (TLCE), José Monteiro, hateten durante ezisténsia TLCE ba monitorizasaun situasaun edukasaun iha Timor-Leste, hatudu seidauk iha mudansa signifikativu entermu infraestrutura eskolár iha Timor-Leste.
Nia hateten, saladeaula ne’ebé seidauk sufisiente iha ensinu báziku no ensinu Sekundáriu, ida-ne’e kontribui husi investimentu Estadu nian ba konstrusaun ka espansaun no la haree ba demanda númeru estudante ne’ebé tinan-tinan sempre aumenta.
“Ida-ne’e hatudu ita presiza haree no halo revizaun, nune’e kria fali infraestrutura bázika edukativu nian hodi bele absoluta tiha ita-nia estudante sira. Situasaun ne’e mós kontribui husi karáter eskola loke no konstrui ho emerjénsia, iha tinan 2010 ba kotuk no ida-ne’e fila-fali ba kondisaun aat,” nia hateten.
Nia haktuir, konstrusaun eskola ne’ebé ho kondisaun aat barak liu iha Munisiípiu Ermera no Bobonaro nian. Eskola ne’e loke iha tempu Indonézia nian no barak mak loke karáter emerjénsia no populasaun aumenta entaun kondisaun hahú la saudável.
“Ita-nia parseiru no komunidade loke eskola ho karáter emerjénsia ne’e barak liu eskola báziku. Iha mós Pre-Eskolár no eskola komunitáriu. Maibé, ida-ne’e fila-fali ba Governu atu kria fali kondisaun di’ak ba konstrui eskola,” nia dehan.
Notísia Relevante: Konstrusaun Eskola 5 de Maio Becora atinje ona 50%
Jornalista : Osória Marques
Editór : Cancio Ximenes
