NOVA IORKE, 27 setembru 2024 (TATOLI)– Durante partisipa iha Asembleia Jerál Organizasaun Nasaun Unida (ONU) ba dala-79 iha Nova Iorke, Xefe Governu Kay Rala Xanana Gusmão alerta ba nasaun boot sira iha mundu atu hapara funu.
“Ho triste maka ha’u hamriik iha ita-boot sira nia oin iha mundu ida ne’ebé estraga husi konflitu no funu internasionál sira. Mundu ida-ne’ebé, se la’ós tomak iha funu, hetan ameasa hosi funu, hapara ona funu ba, funu nia konsekuénsia hamate ona ema barak liuliu labarik no ferik katuasa sira,” Xanana hateten iha nia intervensaun iha edifisiu ONU, ohin.
Xanana Gusmão dehan, iha instrumentu sira direitu internasionál, diplomasia, no kooperasaun multilaterál atu rezolve disputa sira ho dame, maibé instrumentu sira-ne’e la aplika ho konsistente no dala barak ignora.
“Ami husu ba rezolusaun pasífika ba disputa no konflitu internasionál sira, tantu relasiona ho fronteira sira, soberania, ka kooperasaun,” nia katak.
Nia hatutan, Sahara Osidentál hanesan nasaun ida ne’ebé hasoru inserteza polítika durante kuaze dékada lima. Tanba ne’e mundu tenke fó atensaun ba ne’e.
“Foin lalais ne’e, desizaun sira hosi Tribunál sira Uniaun Europeia nian, no mós desizaun hosi Tribunál Afrikanu kona-ba Direitu Umanu no Povu sira nian, hatete katak Sahara Osidentál “ketak no distintu” hosi Maroko, lahó Maroko ezerse soberania ruma iha territóriu,” nia tenik.
Bainhira, iha tinan-1991, Konsellu Seguransa Nasaun Unida harii Misaun Nasaun Unida ba Referendu iha Sahara Osidentál, liuhusi Rezolusaun 690, maibé iha tinan-1992, referendu iha Sahara Osidentál hetan adia.
“Agora ha’u husu, hafoin Rezolusaun Konsellu Seguransa nian sanulu resin, ba sira nia implementasaun ne’ebé lori ba referendu ida kona-ba auto-determinasaun ba povu Saharau. Ha’u haksolok atu haree prezensa delegasaun Palestina nu’udar membru observadór Nasoins Unidas nian, no ha’u hein katak tinan oin mai ita sei iha mós prezensa delegasaun Saharau nian,” nia afirma.
Nune’e, nia husu ba sesárfogu imediatu entre Frente Polisario no Maroko, hodi loke dalan ba diálogu exaustivu ida ne’ebé bazeia ba vontade di’ak entre parte sira ba solusaun pasífika ne’ebé negosiadu, aseitavel ba parte rua, maibé ne’ebé respeita vontade povu saharawi nian.
“Ha’u husu ba Sekretáriu-Jerál ONU, António Guterres, atu hakuak kauza justa ida-ne’e hosi povu saharauí, hanesan Kofi Annan halo ba kauza timoroan nia,” nia apela.
Tuir nia, Funu labele sai instrumentu dominasaun nian. Ida-ne’e maka flagelo ida-ne’ebé estraga moris sira, komunidade sira, no nasaun sira, no ida-ne’e labele – no labele duni hela metin iha fronteira sira nia laran.
“Ita tenke garante katak direitu internasionál hetan respeitu hosi ema hotu, la’ós hosi ema balun de’it,” nia hateten.
Timor-Leste hato’o nia preokupasaun kle’an no apoiu tomak ba solusaun pasífika ba konflitu entre Israel no Palestina no apela atu hakotu kedas jenosídiu, no apela mós atu hakotu funu iha Ukránia.
“Ha’u husu atu aplika prinsípiu sira husi “Karta Nasaun Unida nian”, ho korajen no lideransa. Ha’u husu atu hanoin liután ba povu no indivíduu sira, vítima sira hosi polítika no lideransa globál sira, status quo ne’ebé metin ona,” afirma.
Alende ne’e nia fó ezemplu ida kona-ba nasaun Kuba, Timor-Leste nia belun, lahó ida-ne’e setór saúde sei iha nafatin kondisaun ne’ebé deplorável. Embargu ekonómiku, komersiál no finanseiru ne’ebé maka impoin ba Kuba durante dékada barak, ho nia implikasaun sira ba nia povu, la aseitavel.
“Se foku iha tinan ida-ne’e maka dignidade umana, ita keta haluha, favór ida, ema sira ne’ebé haluha liu iha mundu,” nia konklui.
Jornalista: Hortencio Sanchez
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo
