DILI, 20 Maiu 2025 (TATOLI) – Muhamad Ismail, Júlio Lafo Sila mak labarik na’in rua entre labarik sira seluk fa’an sasan iha Dili – tulun inan-aman no fasilita nesesidade moris. Muhamad husi Dili no Júlio Lafo Sila husi Oe-kussi. Sira na’in-rua hala’o atividade negósiu la hanesan – ida fa’an sosis sona, ida fa’an pentolan, maibé objetivu ida de’it mak buka osan.
Muhamad Ismail, tinan-sia, eskola iha EBF. Lurumata klase 40 loro-loron nia tenke hiit ninia toples hodi fa’an sosis sona (corndock) la’o ba mai husi Fatuhada to’o jardin Largo Lesidere, no nia la’o mesak de’it laiha ema ida atu hamaluk nia.
“Lorloron ha’u sai eskola ona ha’u tenke ba fa’an sosis sona ne’e. Ha’u tama eskola meiu-dia tuku 12:00 sai tuku 14:00. Bainhira ha’u sai eskola ama mós sosa hotu ona sosis, entaun ha’u han tiha hotu ha’u kontinua ba fa’an ona no ha’u fa’an husi Fatuhada to’o Largo Lesidere no la’o de’it”, labarik ne’e hateten.
Muhamad dehan maske di’ak ida nia sente kolen no bainhira haree labarik seluk halimar nia sente triste maibé nia nafatin kontente tanba liuhusi fa’an sasan nia mós bele hetan kolega foun no ninia kolega sira mós fa’an hotu sasan hanesan nia; balun fa’an has, balun fa’an kerupuk no seluktan.
“Kolen ne’e sempre iha no bainhira ha’u la’o iha dalan haree labarik sira sa’e boi, joga bola ha’u mós hakarak hanesan ne’e, maibé labele. Ha’u mós iha kolega kuandu ha’u fa’an sasan, ha’u-nia kolega naran Manuel, Joni, António”, nia espresa.
Nia dehan, fa’an sasan ne’e, tanba nia inan-aman la servisu no nia mós iha maun-alin na’in-lima, maibé la’ós nia mesak mak fa’an sasan. Ninia aman mós fa’an sasan ho motor, no Ismail mak fa’an la’o ain.
“Uluk ha’u sei ki’ik ama servisu iha restaurante ne’e ha’u la faan sasan ida. Agora apa ho ama la servisu hotu ne’e mak ha’u mós fa’an sasan ajuda apa, tanba apa fa’an kue bandeira no seluktan tula ho motor, ha’u la’o ain de’it fila ha’u hein apa iha Palásiu Governu oin apa ba foti ha’u”, nia haktuir.
Menoridade ne’e konta, dalaruma nia fila uma tuku 21:00 kalan, maibé kuandu sosis sona ne’ebé nia fa’an mak lahotu entaun nia tenke fa’an to’o hotu mak foin fila, maske nia ta’uk la’o iha tempu kalan maibé nia tenke habrani nia aan hodi kontinua fa’an no osan ne’ebé baibain loron ida nia hetan osan $5.50 sentavus.
Nune’e mós tuir vendedór labarik, Júlio Lafo Sila, husi Oe-kusi ho idade 11 daudaun ne’e hela iha família (bin) iha Aitarak Laran, aleinde vendedór pentolan nia mós nu’udar estudante ensinu báziku iha Nicolau Lobatu Tasi-tolu
“Ha’u fa’an pentolan loroloron, sai eskola ona entaun kontinua fa’an pentolan husi Aitarak Laran to’o Largo Lesidere de’it tanba ha’u seidauk kle’ur iha Dili entaun bairru sira ha’u lanaran tama, karik kle’ur ona entaun ha’u bele fa’an tama ba bairru sira”, Lafo Sila informa.
Oe-kussi oan ne’e dehan, pentolan ne’ebé nia fa’an ne’e ninia bin nian, loron ida nia lori pentolan to’o kesak 50 no osan ne’ebé nia hetan husi fa’an pentolan ne’e depende ba ema sosa, bainhira ema sosa barak di’ak ida bele hetan to’o $40, maibé karik ema sosa menuz entaun osan mós hetan de’it $10 dólares.
“Osan sira ha’u hetan ne’e ha’u-nia bin fó osan balun ha’u hodi uza selu mikrolete ba eskola no ha’u mós seluk rasik ha’u-nia eskola lori osan sira-ne’e, maibé karik osan laiha ona mak foin husu ba ama ho apa iha Oe-kussi”, nia hateten.
Maske dalaruma nia sente kolen maibé ida-ne’e la sai kestaun ida ba nia tanba nia mós kontente liuhusi servisu ne’e nia bele sai labarik ne’ebé maduru no hetan belun barak hodi konversa iha momentu fa’an hamutuk iha fatin ida no ida-ne’e mós la sai impaktu ba nia eskola.
“Tanba ha’u-nia maluk Oe-kusi barak mak fa’an pentolan entaun iha dalan d’ak ida ami hetan malu ko’alia uitoan mak la’o fali, maske nune’e mós ha’u nafatin fahe tempu ba ha’u-nia eskola”, labarik ne’e dehan.
Ho realidade, situasaun no kondisaun labarik sira ne’e, Prezidente Institutu Defeza Direitu ba Labarik (INDICCA) Dinorah Granadeiro, ba TATOLI hateten katak Timor-Leste foin ukun aan ba tinan-23, labarik fa’an sasan iha dalan-ninin la imediata hapara tanba situasaun hanesan la’ós iha Timor-Leste de’it maibé mós nasaun sira avansadu.
Maske nune’e, INDICCA tenta esforsu nafatin hodi hapara no minimiza liuhusi atividade sira hanesan ba vizita labarik sira-nia família no fahe informasaun, ko’alia ho sira-nia inan-aman no tenta lori fila ba eskola atu nune’e bele dezvia tiha sira hodi labele fa’an.
“Tanba husi labarik sira-ne’e ami rasik to’o iha sira-nia uma. Ami rasik haree sira-nia kondisaun atuál ne’ebé mak hatudu duni katak realidade sira iha duni moris ida-ne’ebé mak mizerikórdia (kbiit laiha duni)”, Prezidente INDICCA ne’e informa.
Dirijente ne’e informa, iha balun inan-faluk ho oan na’in-lima, balun inan-aman defisiénsia hotu, sira ne’ebe defisiénsia ne’e sira hetan duni apoiu husi MSSI no inan kbiit-laek sira mós ita koko atu apoia sira.
Husi labarik sira-ne’e balun sira labele eskola tanba sira-nia inan-aman laiha kbiit atu kumpleta sira-nia nesesidade, entaun maneira saida mak INDICCA halo? Entaun sira tenta fasilita labarik sira no lori fila sira hodi kontinua sira-nia eskola.
“Iha fulan kotuk ita konsege lori fila labarik na’in-lima ba eskola no sira mós konsege tuir ezame périodu daruak nian. Ita fasilita sira-nia farda no nesesidade sira seluk liuliu eskola nian” Dinorah haktuir.
Maibé iha labarik lubuk ida mak laiha identidade ka laiha dokumentus legál entaun prejúdika sira atu asesu ba eskola.
“Bainhira ami konversa ho sira, sira hakarak loos atu ba eskola maibé tanba sira-nia dokumentus legál laiha entaun eskola rasik labele simu. Entaun agora iha hela prosesu halo preparasaun atu ajuda sira para bele hetan sira-nia dokumentu legál tanba balun mós tinan hitu ka ualu ona seidauk simu sakramentu batizmu”, governante ne’e dehan.
Nune’e sira koko hela halo aprosimasaun ho inan-aman hafoin sira sei ba ko’alia ho igreja atu bele fasilita labarik sira-ne’e, nune’e bele hetan fali sira-nia dokumentus hodi fila-fali ba eskola. Aleinde ne’e sira mós halo servisu hamutuk ho sentru formasaun juventude Balide ne’ebé hetan apoiu husi MSSI hodi fó formasaun ba inan-aman sira.
“Objetivu husi formasaun ne’e maka atu inan-aman sira bele hatene oinsá mak jere fundus kiik-oan ne’ebé sei fasilita husi MSSI hodi loke sira-nia negósiu kiik iha uma oin, nune’e bele evita sira-nia oan ba fa’an iha dalan ninin”, Dinorah informa.
Maibé ida-ne’e, tuir autoridade másima INDICCA, agora iha hela prosesu atu hahú formasaun hafoin formasaun mak sei realiza fundu ne’e ba inan-aman sira iha kada família sei hetan montante USD$250.
“Tinan ida-ne’e ita-nia tarjetu (alvu) foin ba labarik nain-sanulu de’it tanba ita mós iha limitasaun ba fundu maibé ami nafatin buka meius balun”, nia ko’alia.
Aleinde ne’e INDICCA mós sei fasilita labarik sira husi Oe-kusi na’in-ualu hodi fila ba sira-nia rai tanba iha ne’e sira hela ho viziñu; balun hela ho sira-nia maun ne’ebé mai eskola no tiu sira, entaun sira labele kontinua sira-nia eskola.
“Ami iha hela prosesu halo diskusaun ho autoridade Oe-kusi para bele lori fila sira, entaun tenke prepara lai situasaun iha Oe-kusi antes ita re-integra fali ba sira-nia família hodi fasilita fali sira ba eskola”, nia reforsa.
Husi labarik sira-ne’e iha mós balun ne’ebe ho idade 17 ba leten, lakohi kontinua sira-nia eskola tanba sira hakarak kontinua de’it ona sira ninia negósiu kiik-oan hanesan fa’an pentolan no meius saida mak INDICCA halo ba labarik sira hanesan ne’e? INDICCA kontinua hakbiit sira desizaun hodi liga ho sentru formasaun sira atu bele hatama labarik sira iha ne’ebá, nune’e bele iha skill (abilidade) atu hadi’a di’ak liután sira-nia moris.
“Ami mós konsiente katak labarik sira balun nafatin fa’an maske ami konsentimentu ho sira-nia inan-aman maibé inan-aman kontinua haruka sira fa’an. Tuir loloos bainhira sira asina ona konsentimentu ne’e sira labele autoriza ona sira-nia oan atu ba faan”, nia konsidera.
Tanba sira rasik deklara iha ne’eba katak, “Ami sei la autoriza ami-nia oan atu kontinua fa’an sasan” ne’e sira deklara. Maibé, tanba nesesidade, no labarik balun mós dehan katak sira rasik mak hakarak fa’an entaun ita presiza tempu atu rezolve situasaun.
Nia énfaze, daudaun ne’e sira halo hela diskusaun ba labarik ida atu lori nia ba hela iha koléjiu (asrama) tanba nia kondisaun labele duni ka situasaun família ladi’ak duni, no nia rasik iklui nia inan mós hakarak. No, agora agora sira halo hela prosesu, hafoin labarik ne’e pasajen klase mak sira foin lori nia ba hela iha koléjiu hodi bele kontinua nia eskola.
Agora minimiza ona
Enkuantu, antes ne’e INDICCA rejista totál labarik ne’ebé fa’an iha dalan-ninin inklui iha merkadu hamutuk 300 maibé agora minimiza ona ka númeru labarik la to’o 50, no husi labarik sira ne’e hotu INDICCA mós rejistu família husi labarik sira-ne’e identifika iha na’in-tolu mak iha kondisaun defisiénsia.
Husi dadus ne’ebé mak iha baibain labarik sira-ne’e fa’an iha fatin sira-ne’ebé risku liuliu hanesan iha tráfiku Leader oin, iha Pateo, jardin Motael, jardin Largo Lesidere, Jardin 05 Maiu tanba sira-ne’e mak fa’an movel ba mai de’it no sira maioria eskola hotu.
Governu la’ós abandona labarik sira maibé Governu mós nafatin tau atensaun ka prioridade ba labarik sira-nia moris tanba labarik sira mak jerasaun foun ba nasaun ida nian, nune’e tenke buka dalan hodi evita no hakbiit sira-nia koñesimentu.
Tanba iha konstituisaun RDTL define iha artigu nú. 180 kona-ba “Protesaun ba labarik oan sira” no deskreve iha alinea tolu hanesan:
- Labarik sira iha direitu ba protesaun espesiál husi família, komunidade no mós Estadu liuliu hasoru hahalok hotu hanesan latau-matan, deskriminasau, violénsia, opresaun, abuzu seksuál no esplorasaun.
- Labarik sira hetan direitu hotu-hotu ne’ebé mundu rekoñese hanesan direitu sira-ne’ebé hakerek ona iha konvensaun internasionál ne’ebé Estadu aprova no simu ona ka ratifika fila-fali.
- Labarik hotu-hotu ne’ebé moris iha kazamentu nia laran ka la’e, iha direitu hanesan kona-ba protesaun sosiál.
Labarik mak futuru nasaun nian – Papa Francisco nia liafuan no mensajen. Nune’e, iha loron restaurasaun independénsia ne’e, Muhamad Ismail, Júlio Lafo Sila ‘reprezenta’ labarik sira seluk enkoraja entidade tutela hanesan INDICCA no seluktan bele minimiza labarik fa’an sasan iha dalan-ninin, nune’e sira bele konsentra sira-nia estudu no goza vida labarik nian, tuir polítika no ratifikasaun sira ne’ebé TL opta no adota.
Notísia relevante:Governu presiza tau atensaun séria ba labarik fa’an sasán iha dalan ninin
Entretantu, INDICCA durante ne’e servisu ho MSSI, ME, PNTL liuliu diresaun VPU, Tránzitu no Polisia komunitariu, no mós sosiedade sívil sira, sentru formasaun Juventude Balide, PLAN internasional, Youth Street Organization inklui UNICEF, nu’udar parseiru estratéjiku
Jornalista: Alexandra da Costa
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo
