DILI, 26 Maiu 2025 (TATOLI)—Provedor dos Direitos Humanos e Justiça, Virgílio da Silva Guterres, hateten relatóriu Provedoria dos Direitos Humanos e Justiça (PDHJ) tinan 2024 nian deteta katak rekluzu barak la hetan asisténsia legál.
“Monitorizasaun no investigasaun ne’ebé PDHJ halo iha tinan 2024 nia laran, iha buat balun ne’ebé ami anota, pur-ezemplu, iha dadur balun la hetan asisténsia legál ka laiha advogadu. Aleinde dadur sira la hetan asisténsia legál, dadur sira mós durante ne’e la hetan asisténsia saúde iha prizaun laran,” Virgílio Guterres hateten iha nia intervensaun bainhira selebra aniversáriu PDHJ ba dala XXI ne’ebé hala’o iha edifísiu PDHJ, Kaikoli, segunda ne’e.
Guterres informa, iha prizaun Suai, pur-ezemplu, hahú husi Janeiru to’o Fevereiru 2024, dadur sira kuaze la hetan fasilidade hanesan sabaun, pastadente no suply hahán loron-loron atrazadu.
Nia hatutan, iha relatóriu PDHJ ba iha Komandu PNTL nia servisu liuliu ba sela detensaun eskudra polísia iha postu administrativu 65, kondisaun ladi’ak no sela iha komandu polísia munisipiu hamutuk 13 ho kondisaun la favorável atu detein detidu sira iha laran.
Nia haktuir relatoriu PDHJ deteta mós katak PNTL halo violasaun ba detidu sira, la’ós iha sela laran, maibé bainhira tau tiha azelma iha nia liman depois baku.
Nune’e mós, provedór dehan, relatóriu PDHJ 2024 mensiona katak iha parte boa governasaun nian liuliu rekursu operasionál sai dezafiu ba Komandu PNTL halo servisu ho responsabilidade no profisionál.
Nia saleinta katak bazeia ba relatóriu investigasaun kriminál ne’ebé PDHJ halo iha 2024, rejistadu kazu krime hamutuk 32, barak envolve husi membru PNTL no profesór sira liga ba violénsia eskolár. Enkuantu, ba PNTL ne’e liga ba fó sansaun ba infratór sira hanesan iha Manufahi, polísia tránzitu kastigu joven ida hodi see nia tilun ba knalpot depois gás to’o joven nia tulun infesaun tiha.
“Tanba ne’e, ami husu ba Ministériu Interiór no Komandu Jerál atu tau-atensaun hodi rezolve kestaun sira-ne’e,” Virgílio fó hanoin.
Iha biban ne’e mós, Guterres relata katak relatóriu PDJH deteta katak iha duni problema ai-moruk iha Hospital Nacional Guido Valadares (HNGV), liga ba stoke ai-moruk laiha inklui Governu la estende kontratu profisionál saúde besik 2000-resin.
“Relatóriu sira-ne’e ami enkamiña ona ba Governu, Prezidénsia Repúblika no entidade relevante sira atu tau konsiderasaun,” nia afirma.
Aleinde ne’e, Virgílio tenik, susesu PDHJ nian durante ne’e mak sai ona hanesan membru plenu ba Aliansa Globál ba instituisaun direitu umanu. Nune’e, tinan-tinan PDHJ bele ko’alia iha fitun mundiál hodi reprezenta Timor-Leste iha Organizasaun Nasaun Unida.
Iha fatin hanesan, Diretór Jerál Polítika Justisa husi Ministériu Justisa, Honorio Aureliano, rekoñese katak relatóriu PDHJ nian ne’e loos katak prizaun tolu hanesan Bekora, Gleno no Suai prizioneiru sira iha duni problema ba nesesidade.
Nia dehan, Ministru Justisa, Sergio Hornai, iha polítika atu mellora di’ak liután servisu estabelesimentu prizionál nune’e trata rekluzu sira ho di’ak liután.
Nune’e mós, Defensór Públiku Jerál, Câncio Xavier, hateten katak rekluzu iha prizaun tolu referidu balun la hetan asisténsia legál ne’e loos.
“Problema sira hanesan ne’e ami sempre simu no rejista más filafali ba ita-nia rekursu. Agora, Defensoria Públika iha de’it defensór na’in-34. Ami husu ona ba Governu atu aumenta tan rekursu umanu iha Defensoria Públika nune’e bele rezolve kestaun ne’e,” nia konklui.
Jornalista: Natalino Costa
Editór: Xisto Freitas da Piedade





