DILI, 07 Agostu 2025 (TATOLI)-Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, sei adota medida konstitusionál ba akordaun Tribunál Rekursu hodi prevene erru judisiáriu ne’ebé bele afeta ba moris sosiál no ekonomia sosiedade Timoroan nian.
Komunikadu imprensa ne’ebé TATOLI asesu, publika iha loron segunda, 4 Agostu 2024 liuhusi portál www.presidenciarepublica.tl no pájina ofisiál Presidência da República Democrática de Timor-Leste haktuir pontu sira hanesan:
- Pezidente Repúblika hetan notifikasaun kona-ba akordaun ne’ebé Tribunál Rekursu fó sai iha loron 31 fulan-Jullu 2025, ne’ebé deklara inkonstitusionalidade artigu 2.º husi Lei nú. 4/2025, loron 28 fulan-Abríl
- Hafoin hala’o leitura no análize husi doutu akórdaun ne’ebé temi ona, no rona opiniaun hosi konstitusionalista timoroan renomadu na’in-rua, Dr. Alexandre Corte Real no Dr. Avelino Coelho, hetan katak Tribunál Rekursu la admite intervensaun Prezidente Repúblika nian iha tramitasaun prosesu, máxime, exersísiu kontraditóriu, direitu ida-ne’ebé konsagra ona iha Konstituisaun.
- Karik ezersísiu kontraditóriu nian asegura ona ho loloos, entaun, bele mosu situasaun oioin ho natureza jurídika, ne’ebé nesesariamente sei hamosu efeitu sira seluk iha prosesu, hodi fó klareza boot liu ba avaliasaun kona-ba faktu sira.
- De facto, destaka ho klaru irregularidade barak, inklui mós nulidade prosesuál sira.
- Hanesan ezemplu, destaka tuirmai ne’e:
a) Irregularidade no ilegalidade iha distribuisaun prosesu no kompozisaun Tribunál Plenáriu.
b) Konfirmasaun kona-ba ezisténsia konflitu-interese, ne’ebé kauza ka determina impedimentu, eskuza no konsekuente hasai majistradu judisiál sira, iha ámbitu pedidu ba fiskalizasaun abstrata.
c) Violasaun grave ba lejizlasaun oioin ne’ebé tenke aplika ba prosesu.
d) Kontradisaun klara entre fundamentasaun doutu akórdaun no desizaun finál.
e) Aberratio juris ne’ebé mosu tanba la admite Prezidente Repúblika nia intervensaun no, iha tempu ne’ebé hanesan, Tribunál Rekursu determina fó notifikasaun ba órgaun soberania ne’ebé promulga Lei em-kestaun, depois-de-tomada desizaun, ne’ebé konstitui medida ne’ebé laloos.
6. Aleinde konsiderasaun sira-ne’e, sei iha buat seluk ne’ebé bele esplika tan, maibé, brevitatis causa, sei adota medida konstitusionál no legál sira iha tempu ne’ebé loos atu prevene miscarriage of justice ne’ebé bele afeta maka’as moris sosiál no ekonómiku sosiedade timoroan nian.
Notísia relevante: Jurista Corte-Real konsidera akordaun Tribunál Rekursu nulu
Jurista, Avelino Coelho, hatete akordaun tribunál rekursu la sita konaba dekretu prezidensiál ho númeru 35/2025, loron 29 fulan-Abril, ne’ebé nomea Afonso Carmona ba kargu Prezidente Tribunál Rekursu, maibé refere ba lei organizasaun judisiária mak inkonstitusionál.
“Ha’u hakarak relasa tan katak dekretu Prezidensiál ne’e legal, konstitusionál, tanba ne’e aktu polítiku Prezidente iha ámbitu separasaun podér”, Avelino hateten ba TATOLI via telefone, kinta-ne’e.
Nia hatutan akordaun tribunál rekursu sobre fiskalizasaun abstrata husi bankada opozisaun sira ba artigu 2 husi lei númeru 4/2025, 28 Abríl, alterasaun daruak husi lei númeru 25/2021, 2 Dezembru lei organizasaun judisiária, la’ós dekretu prezidensiál.
“Agora akordaun tribunál dehan lei mak inkonstitusionál, lei ne’ebe mak foin altera ne’e Parlamentu halo tuir kompeténsia konstitusionál, maibé lei-ne’e ita presiza haree ho artigu lubun”, katak nia.
Avelino argumenta lei ne’e muda husi Governu-ida ba Governu-ida seluk, tanba Governu-ida ba ho nia polítika hakarak hadi’a uma laran, hakarak hadi’a sasán balun, nia tenke halo lei. “Alterasaun lei konaba organizasaun judisiária ne’e kompeténsia polítika lejislativa Parlamentu nian, ne’e mak bolu opsaun lejislativa, hadi’a mak norma-balun de’it, hatún-norma tranzitória atu haree oinsá mak iha kondisaun atu bele halo iha enkuadramentu jurídiku judisiáriu “.
Nia fó ezemplu, integrasaun Timor-Leste nian tinan 24 hamutuk ho Indonézia ne’e ilegál, más produtu legál ne’ebé mak durante Indonézia ukun Timor ne’e kontinua legál ka lae, se ita mai dehan ilegál hotu, lae. Tanba ne’e mak ema dehan lei ne’e labele prevalese retorativu, só bele retorativu kuandu benefísia ema ne’ebé mak inkauza.
“Agora nomeasaun juis Carmona ne’e liu ona, nia kontinua asumi knaar hanesan Prezidente to’o mandatu hotu, tanba ita presiza garante estabilidade jurídika nomeasaun ba kargu, lei fó dalan hanesan ne’e”, katak nia.
Coelho hatutan: “Imi tenke lee didiak iha ne’ebá, Prezidente nia kompeténsia ne’e kompeténsia konstitusionál, la’ós kompeténsia tuir lei. Nia nomea ema ba kargu ne’e tuir nia kompeténsia konstitusionál ne’ebé deskreve iha artigu 86, pois mak haree ba norma konstitusionál sira seluk”.
Nia dehan Prezidente Republika iha loron-lima nia laran bele halo pedidu nulidade ba Tribunál Rekursu katak Tribunál Rekursu nian desizaun ne’e nulu tanba iha irregularidade balun.
“Prezidente Repúblika bele aprezente pedidu nulidade ba Supremu Tribunál hodi konsidera katak Tribunál Rekursu nia aktu ne’ebé deklara inkonstitusionál ne’e iha irregularidade”, nia konklui.
Notísia relevante: PTR konsidera akordaun TR la refere ba nomeasaun
Jornalista : Natalino Costa
Editora : Rita Almeida
