DILI, 05 Marsu 2026 (TATOLI)–Tribunál Judisiál Primeira Instánsia Dili (TJPID), Kinta ne’e, kontinua halo julgamentu ba kazu antigu funsionáriu Banku Nasionál Komérsiu Timor-Leste (BNCTL, sigla portugés) MGL ne’ebé halo transasaun ilegál iha banku ho montante $47.000-resin iha tinan 2022.
Ministériu Públiku (MP) liuhusi Prokuradór Titulár, Adérito Pinto Tilman alega katak Tribunál atu aplika pena efetivu no husu arguida MGL devolve osan ho montante $47.360 ne’ebé halo ona transaun iliegál momentu nia sei hanesan funsionáriu BNCTL. MP iha biban ne’e, husu ba Tribunál atu konsidera alegasaun tanba faktu provadu.
Prokuradór Adérito fundamenta katak durante julgamentu ba prosesu ne’e, arguida rasik konfensa ba faktu sira, tanba ne’e MP laiha dúvida hodi husu ba Tribunál atu aplika pena.
Aleinde ne’e, Defeza husi arguida MGL, Defensór Públiku, Manuel Amaral, iha nia alegasaun husu ba Tribunál halo alterasaun ba kualifikasaun jurídiku ba krime rua (abuzu konfiansa agravadu no falsifikasaun agravada) ne’ebé MP imputa, ne’ebé konsidradu la prense elementu krime.
Notisia relevante : Tribunál julga antigu funsionáriu BNCTL ida tanba halo transasaun ilegál
Defeza fundamenta, tanba antes ne’e arguida no sasin sira deklara ona ba faktu sira ne’e katak loos, Tanba ne’e, husu ba Tribunál atu aplika kirme burla informátika agravada tanba krime ne’e ninia modura penál mínimu liu no husu Tribunál atu aplika pena suspensaun ba nia kliente.
“Husu ba Tribunál atu kastigu arguida ho pena ne’ebé kmaan, haree ba arguida nia kondisaun nune’e arguida bele devolve osan $47.360.00,” nia akresenta.
Hafoin rona alegasaun husi MP no Defeza arguida MGL, Tribunál koletivu liuhusi Juíz koletivu ne’ebé prezide julgamentu ne’e adia fali ba loron 30 Marsu 2026 tuku 14:00 hodi lee leitura akordaun ba kazu ne’e.
Akuzasaun
Tuir MP nia akuzasaun ne’ebé arola iha kazu ne’e, iha loron 07 Setembru 2022, BNCTL halo kontratu terserizasaun (iha-ne’e sei hanaran “kontratu”) ho empreza Konnekto Unipessoal, Lda (iha-ne’e sei hanaran “Konnekto”). Ho objetivu husi kontratu ne’e atu fornese funsionáriu Konnekto hodi tulun no fó apoiu ba BNCTL iha prestasaun servisu bankáriu no finanseiru.
Arguida MGL nu’udar funsionáriu kontratadu husi Konnekto no hetan knaar atu hala’o servisu bankáriu nu’udar kaixa iha unidade BNCTL iha Diresaun Nasionál Transporte Terrestre (DNTT) iha Akanunu, Hera, Dili, hahú iha loron 01 Outubru 2022 to’o 18 Dezembru 2023.
Arguida MGL ho nia knaar hanesan pesoál kaixa iha BNCTL, konsege komete aktu fraude, nia manipula sistema BNCTL T24, ne’ebé iha nia kontrolu hodi kria númeru tranzasaun ida-ne’ebé diferente hodi valida fatura no tranzasaun referidu kompleta ho susesu ba konta bankária DNTT. Enkuantu fatura balun konsege hatama iha konta bankária DNTT.
Arguida imprime validasaun tranzasaun anteriór direitamente husi nia ekran laptop, uza ho fraudulentu hodi valida fatura sira seluk. Iha senáriu ida-ne’e, prátika falsifikasaun sai evidente tanba arguida manipula osan, ne’ebé konserteza la depozita.
Tranzasaun ne’e la kompleta ho susesu iha konta DNTT tanba hetan manipulasaun uza BNCTL nia sistema T24, ne’ebé iha nia kontrolu hodi hamosu númeru tranzasaun ne’ebé la hanesan hodi valida fatura, enkuantu arguida apropria la loos montante hirak ne’e.
Arguida MGL loke konta bankária rua iha BNCTL, konta dahuluk ho númeru 2600522937252 no konta daruak ho númeru 2600525259147.
Montante osan ne’ebé arguida má apropria durante ezersísiu knaar hamutuk $47.360. Arguida halo apropriasaun sala ba osan hirak ne’e ho maneira hanesan tuir mai ne’e:
Arguida depozita maizumenus montante totál $6.476 ba nia konta bankária númeru 2600522937252 no montante $16.416,50 ba nia konta bankária 260052529147. Enkuantu restu $24.467,50 apropriadu diretamente iha natureza (osan).
T24 husi BNCTL ne’ebé iha nia kontrolu liuhusi kriasaun númeru tranzasaun diferente hodi hala’o validasaun ba fatura no tranzasaun hanesan ne’e kompleta ho susesu ba konta bankária DNTT.
Enkuantu fatura balun depozita ho susesu iha DNTT nia konta bankária, ba fatura restu, arguida imprime validasaun tranzasaun anteriór diretamente husi nia ekran laptop no ho fraudulentu uza hodi valida fatura sira seluk. Ne’e konstitui falsifikasaun, tanba arguidu manipula osan, ne’ebé konserteza la hatama ba konta DNTT, ho liafuan seluk, tranzasaun ne’e la kompleta ho susesu.
Arguida apropria la tuir dalan montante hirak ne’e, ne’ebé la korresponde ho lia loos, ba objetivu seluk maibé nafatin hetan lukru husi ne’e no hamosu prejuizu ba BNCTL/Estadu, benefisia ba nia-an rasik.
Arguida mós hatene didi’ak katak hahalok ida-ne’e bandu husi lei nu’udar krime, no maski nune’e nia halo ho vontade no konxiénsia, ho objetivu atu enrikese nia-an ho ilejítimu hodi uza meiu bosok-teen sira hodi hetan osan Estadu nian ba nia benefísiu pesoál rasik.
Arguida MGL atua ho esforsu konsertadu no intensaun ezekuta planu ne’ebé antes ne’e dezeña ona, ho intensaun hetan enrikesimentu ilejítimu ba nia-an rasik hodi manipula sistema informátika T24 BNCTL ne’ebé iha nia kontrolu, liuhusi kriasaun númeru tranzasaun iferente hodi valida fatura, no tranzasaun ida-ne’e hala’o ho susesu ba konta bankária DNTT.
Falsifikasaun dadus
Fatura balun depozita ho susesu iha konta bankária DNTT, maibé ba fatura sira seluk, arguida imprime validasaun tranzasaun anteriór diretamente husi nia ekran laptop, uza ho fraudulentu hodi valida fatura sira seluk. Ida-ne’e konstitui falsifikasaun dadus, tanba arguida manipula informasaun tanba la hetan osan ne’ebé depozita.
Iha konta DNTT, tranzasaun ne’e la konsege kompleta ho susesu tanba sistema T24 BNCTL ne’ebé iha nia kontrolu nia okos hetan manipulasaun hodi kria númeru tranzasaun oinoin hodi halo validasaun ba fatura, lohi Estadu no BNCTL hodi hetan osan ne’ebé nia laiha direitu atu apropria.
Arguida aproveita situasaun ne’ebé nia iha kontrolu, kria númeru tranzasaun ne ebé diferente hodi valida fatura, no tranzasaun ne’e kompleta ho susesu ba konta bankária DNTT.
Enkuantu fatura balun depozita ho susesu iha konta bankária DNTT, arguida MGL ho fraudulentu uza validasaun tranzasaun anteriór diretamente husi nia ekran laptop hodi valida fatura sira seluk, nune’e fó kompeténsia no konfiansa ba arguidu.
Nia domina ona sistema informátika hodi opera ida-ne’e, maibé hafoin hahú manipula dadus sistema banku no halibur osan ne’ebé maka fó ona ba nia hanesan instrumentu ne’ebé labele transfere. Arguida apropria ilejítimu buat hotu ne’ebé hetan iha sistema finanseira osan Estadu BNCTL nian, lahó autorizasaun na’in sira, ho intensaun atu iha no dispoin hanesan na’in.
Arguida MGL hatene didi’ak katak labele manipula sistema T24 BNCTL nebé iha nia kontrolu ba nia benefísiu pesoál, nune’e viola nia devér ofisiál sira no hodi atua hanesan ne’e, prejudika Estadu, BNCTL no fó benefísiu ba nia-an rasik.
Asaun sira-ne’e kontráriu ho knaar sira husi nia pozisaun nu’udar funsionáriu kontratadu. Arguida mós hatene hahalok ne’e lei bandu nu’udar krime. No maski nune’e nia atua ho livre, deliberada no konsiente, ho objetivu atu hetan enrikesimentu ne’ebé nia hatene ilísitu no atu hamosu prejuizu ba BNCTL/Estadu.
Nia atua ho esforsu maka’as no vontade ne’ebé fahe, ho intensaun atu hetan benefísiu ilejítimu sira ba nia-an rasik. Tanba ne’e, hahalok husi arguida MGL fó prejuizu ba Estadu Timor ho totál $547.360.
Maski nune’e, iha sirkunstánsia hotu-hotu ne’ebé deskreve n, arguida hakarak rezultadu hanesan ne’e, hatene didi’ak katak ninia hahalok tantu ativu no pasivu, kontra lei no bandu no punivel hanesan krime, no katak nia iha devér atu la komete hahalok hanesan ne’e.
Arguida MGL nu’udar autór, iha formuláriu kompletu, komete krime haat hanesan krime fraude informátika agravadu, punivel tuir artigu 267, nú. 1, alnea a no b), no 269; krime violasaun konfiansa agravadu ida, punivel tuir artigu 256.º no 257.º, no. 1.krime falsifikasaun agravadu ida, punivel tuir artigu 304 Kódigu Penál, no krime pekulatu, punivel tuir artigu 82 Lei No. 7/2020, kona-ba Medidas ba Prevensaun no Kombate Korrupsaun.
Audiénsia julgamentu ne’e prezide Juíz kolektiva, Ivan Patrocinio Argentino Nunes no Julmira auxiliadora, MP reprezenta Prokurador, Adérito Tilman, arguida hetan asisténsia legál Defensór Públiku, Manuel Amaral.
Jornalista : Natalino Costa
Editora : Julia Chatarina
