DILI, 27 Abríl 2026 (TATOLI) – Centro Nacional Chega!, Institutu Públiku (CNC,I.P), organiza Konferénsia Sientífika hodi komemora Loron Revolusaun dos Cravos (Revolusaun Ai-Funan Kravu), ho tema “Fatór Sira Ne’ebé Kontribui ba Fallansu Deskolonializasaun: Haree Filafali Prosesu Deskolonializasaun 1974-1995”.
Atividade ne’e selebra iha 27 Abríl, ho objetivu atu hasa’e koñesimentu foinsa’e sira kona-ba luta ukun rasik-an no promove valór istóriku luta nian, maski Revolusan Ai-Funan Kravu selebra kada tinan iha 25 Abríl iha Portugál.
Diretór-Ezekutivu CNC I.P, Hugo Fernandes, esplika importánsia husi data ne’e, tanba maski akontese iha Portugál, maibé nia impaktu mai Timor-Leste. Iha relatóriu Chega! prosesu deskolonizasaun ba Timór ne’e hahú husi tinan 1970, bainhira ONU hasai rezolusaun ida, no husu ba rai sira ne’ebé sei iha kolónia ka nasaun ne’ebé rai seluk ukun atu liberta país sira.
“Ha’u hein katak konferénsia sientífika ida-ne’e bele fó koñesimentu di’ak liután ba jerasaun foun sira atu hatene Timór nia luta ba ukun rasik-an hahú husi ne’ebé, to’o iha ne’ebé, no fatór saida de’it mak determinante iha ita-nia luta ba ukun rasik-an”, Hugo Fernandes dehan ba jornalista sira iha salaun CNC, Balide, Dili.
Iha sorin seluk, Antero Bendito da Silva, nu’udar oradór iha konferésnai ne’e hateten Revolusaun Ai-Funan Kravu iha Portugál, iha 1974, ne’e importante ba Timor-Leste, tanba husi loron ne’e mak inisia prosesu ukun rasik-an, inklui mós ba país afrikanu sira.
Tanba uluk ne’e Portugál sira mós ukun, maka militár portugés sira-ne’ebé uluk funu iha Áfrika, mai iha Timór, iha tempu ne’ebá, sira-ne’e tama ona etapa ida-ne’ebé sente kolen ona ho funu. Nune’e sira maka inisia 25 Abríl, ne’ebé militár sira hadau podér hodi hakotu rejime Salazar nian, ne’ebé ema bolu rejime fasista.
Iha konferénsia ne’ebé nia lori matéria kona-ba “tanba sá mak deskolonializasaun ne’e falla ka prosesu ne’ebé Portugés ho Nasaun Unida implementa iha 1974-1975 ne’e falla ba kazu Timór, Antero dehan seidauk bele hateten katak falla ka bele iha deskrisaun seluk ne’ebé sei ko’alia, maibé ba temporáriu hanoin katak iha tempu ne’ebá Portugés sira la’ós iha interese ba Timór.
Tanba sira-nia preokupasaun ne’e ba liu país afrikanu ne’ebé besik iha ne’ebá, sira-nia ema sai husi Áfrika bá Portugál kuaze rihun 500, barak hanesan Timór nia populasaun iha altura ne’ebá.
“Tanba ne’e maka mai ha’u sira ladún iha iha interese ba Timór atu deskolonializa, no sira hakarak entrega de’it ba país balun, liuliu Indonézia tanba Indonézia sira iha interese ba Timór, maibé timoroan sira lakohi. Tanba ne’e maka iha rezisténsia durante tinan 24”, nia dehan.
Oradór seluk, Nuno Rodrigues, hateten hanesan timoroan presiza halo refelesaun ba istória, liuliu prosesu deskolonializasaun iha 1975 atu foinsa’e sira bele hatene istória.
Nia rekomenda atu ba oin kontinua realiza atividade sira ne’e no husu atu integra istória ne’e iha kurríkulu edukasaun nian. “Ita jerasaun foun bele halo leitura ba ita-nia istória atu haree filafali istória sira ne’e, hodi hatene prosesu ukun rasik-an ne’e”, nia dehan.
Estudante Geraldo da Gama, hateten liuhusi konferénia ne’e bele eleva nia koñesimentu sira kona-ba narrativa istória Timór nian. “Jerasaun foun sira presiza hatene istória ne’e ho kompriensaun ne’ebé kle’an no sientífiku, liuliu prosesu sira ne’ebé ita liu ne’e”, nia salienta.
Konferénsia ne’e hetan partisipasaun másima husi estudante Universidade da Paz (UNPAZ) no Universidade Orientál Timor Lorosa’e (UNITAL) no entidades relevante sira seluk.
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora
