DILI, 19 Novembru 2025 (TATOLI)—Prezidente Komisaun Festivál Agroekolojia, Herminia de Jesus Pinto, hateten agroekolojia importante tebes ba iha dezenvolvimentu Timor-Leste, tan ne’e presiza asegura nia seguransa ai-han.
“Agroekolojia ajuda atu asegura ita-nia soberania ai-han, asegura ita-nia seguransa ai-han iha rai ida-ne’e liuhusi hakbiit to’os na’in sira hodi prodús produtu no halo ekonomia lokál sai rezilente liután,” Herminia dehan ba jornalista sira iha eventu festivál agrikultura iha Asosiasaun HAK, Dili, Kinta ne’e.
Nia hatutan agroekolojia mós fó valór no prezerva matenek lokál, tanba pratika sira agroekolojia ne’e kombinasaun entre matenek to’os na’in sira no inovasaun sira iha agrikultura nian. Agroekolojia mós promove biodiversidade ai-han nian, tanba ne’e mak agroekolojia ne’e reziliente tebetebes ba iha mudansa klimátika.
“Maibé, dezafiu ida ita hasoru mak oras ne’e daudaun implementasaun agroekolojia ne’e sei iha nivel produsaun de’it, ho ninia pratika sira. Katak, produtu agroekolojia ne’e seidauk asesu di’ak iha ita-nia merkadu, ho difikuldade oioin hanesan infraestrutura inklui mós ita-nia dependénsia ne’e boot tebetebes ba intermediáriu sira,” nia dehan.
Prezidente Komisaun Organizadora tenik bainhira intermediáriu sira bá to’o iha to’os na’in sira-nia fatin, fó presu ne’ebé konsidera hanesan ki’ik liu.
“Ida-ne’e la justu ba iha ita-nia to’os na’in sira ne’ebé tau esforsu boot tebetebes ba iha produsaun ai-han nian. Tanba ne’e mak TAPSA rejionál hamutuk ho ninia membru sira hanesan Kadalak Sulimutu Instutute (KSI), Mata Dalan Institute (MDI), Asosiasaun Hak ho PERMATIL organiza festivál ida-ne’e atubele introdús produtu sira-ne’ebé maihusi produtu agroekolojia ne’ebé husi ita-nia to’os na’in sira prodús, atubele lori bá iha merkadu nune’e bele atinje mehi boot ida ne’ebé dezeña husi festivál ida-ne’e mak alkansa ekonomia ne’ebé sustentavel,” nia esplika.
Iha fatin hanesan, Reprezentante Ministru Komérsiu, Indústria Atuál Koordenadór Gabinete Kooperasaun Parseria (KGKP), Elias de Jesus Fátima, dehan festivál agroekolojia fó valór ba komunidade rezilénsia agrikultór sira no kompromisu nasaun nian atu hadi’a dezenvolvimentu agrikultura ne’ebé sustentavel no inkluzivu.
“Agroekolojia la’ós temi agrikultura de’it. Agroekolojia mak dalan ida hodi transforma ekonomia hodi ajuda ka aumenta seguransa ai-han no proteje ambiente, fó kbiit ba komunidade rurál, liuliu juventude atu partisipa liután iha merkadu lokál no nasionál.
Iha Timor-Leste, tuir nia, agrikultura mak fundamentu estratéjiku atu hamenus dependénsia ba importasaun, aumenta produsaun lokál no hametin sustentabilidade kontra mudansa klimatika.
Elia hatutan Ministériu Komérsiu no Indústria hakarak kria ambiente favoravel ba agrikultura ne’ebé sustentavel hodi kontribui ba diversifikasaun ekonómika iha Timor-Leste.
Grupu Haburas Vemasse husu MAPPF fasilita tratór
Entretantu, Xefe Finansa Grupu Haburas hosi Suku Loilubu, Postu Administrativu Vemase, Munisípiu Baukau, Marciana da Costa Freitas, informa ohin mai partisipa iha festivál agrikultura ne’e sente kontente tebes tanba bele promove no fa’an produtu ne’ebé grupu ne’e iha.
“Ami kontente tebes tanba bele partisipa iha festivál agrikultura ne’e, tanba ami kuandu ba fa’an produtu iha merkadu ladún folin. Iha eventu sira hanesan ne’e folin tebes no liuhusi eventu hanesan ne’e bele promove produtu bá iha nasionál,” Marciana subliña.
Marciana dehan, sira aprezenta produtu fehuk-midar ho mina virjen. Grupu Haburas ho membru hamutuk 15, mane lima no feto na’in 10. Grupu Haburas ne’e harii iha 2021, to’o ohin loron tinan haat ona.
Iha biban ne’e, nia rekomenda ba Governu atu fasilita tratór hodi bele fila-rai.
“Ami presiza mak tratór fila-rai tanba durante tinan haat ne’e ami selu ema nia tratór kada oras $20. Ida-ne’e sai dezafiu ida ba ami. Maibé, ami nafatin esforsu hodi oinsá ami-nia grupu ne’e kontinua moris,” nia hateten.
Jornalista: Osória Marques
Editór: Xisto Freitas da Piedade
