Marí Alkatiri: FRETILIN Hakarak Tuur ho ParPol Hotu, La’ós ho De’it CNRT

DILI, 05 maiu 2020 (TATOLI) – Sekretáriu Jerál Partidu Frente Revolucionária de Timor-Leste Independente (FRETILIN), Marí Alkatiri, hateten FRETILIN hakarak no nakloke tuur hamutuk ho partidu polítiku (ParPol) hotu ne’ebé asentu iha Parlamentu Nasionál (PN) atu solusiona impase polítika rai-laran, la’ós tuur hamutuk de’it ho partidu CNRT (Congresso Nacional de Reconstrução de Timor) ne’ebé lidera husi Kay Rala Xanana Gusmão.
Notísia Relevante : Bankada CNRT Husu PR Bolu FRETILIN no CNRT Solusiona Impase Polítiku

Sekretáriu Jerál Partidu FRETILIN, Marí Alkatiri, hateten lia hirak-ne’e hodi responde Agência TATOLI liuhosi komunikasaun telefónika, tersa kalan (05/05/2020), hodi hato’o FRETILIN nia afirmasaun ba pedidu Bankada CNRT nian ne’ebé hato’o ba Prezidente Repúblika (PR), Francisco Guterres “Lú Olo”, atu bolu FRETILIN ho CNRT tuur hamutuk rezolve situasaun impase polítika ohin loron.
“Ha’u haree katak impase polítika ne’e mai husi sira, liuliu CNRT ho irmaun Xanana, ne’ebé nunka lakon respeita ba partidu boot ida hanesan FRETILIN no provoka impase polítika. Tanba ne’e, impase polítika ne’e la’ós mai husi FRETILIN,” afirma Marí Alkatiri.
Alkatiri hatutan, loloos sira iha nível koligasaun pre-eleitorál Aliansa Mudansa Progresu (AMP) devia garante ba povu ida-ne’e estabilidade governativa, tanba povu fó votu maioria ba AMP no sira dehan presiza iha maioria para hetan estabilidade governativa, entaun sira mak devia garante ba povu ida-ne’e estabilidade governativa.
Alkatiri tenik tan, Aliansa Mudansa Ba Progresu mak rahun husi laran no FRETILIN laiha ambisaun atu hadau podér. Tanba FRETILIN hakarak halo nia serbisu para atu garante ba povu ida-ne’e estabilidade governativa no sustentabilidade iha vida ekonómika.
AMP rahun tiha hotu husi laran, Marí Alkatiri friza tan, FRETILIN empresta ninia lejitimidade para atu garante Oitavu Governu atu bá-oin.
“Fó ba Oitavu Governu atu garante nia estabilidade governativa. Mezmu CNRT la konsege garante no CNRT mak provoka krize. FRETILIN la’ós para atu troka CNRT iha Oitavu Governu, maibé hakarak garante estabilidade governativa,” Alkatiri tenik tan.
Problema ba impase polítika ida-ne’e, Alkatiri afirma-tan, la’ós FRETILIN no CNRT nian, maibé problema CNRT nian, problema Xanana nian ho nia aliadu sira uluk iha Aliansa Mudansa Ba Progresu (AMP).
Iha karta pedidu Bankada CNRT nian ne’e friza katak, solusaun ne’ebé di’akliu atu rezolve situasaun polítika rai-laran, maka CNRT ho FRETILIN tenke tuur hamutuk, Mari Alkatiri lia-tun dehan, la’e, ne’e uluk hosi 2017 kedas FRETILIN defende ida-ne’e, partidu ida-ne’ebé manán husik nia ukun no halo aliansa ho partidu sira-seluk.
“Lae. Sira sempre hadau podér husi FRETILIN, biar nune’e, FRETILIN kontinua halo nia opozisaun de’it. La buka dalan para hadau podér. FRETILIN sempre tuir eleisaun para bele manán. Tanba ne’e mak agora FRETILIN lakohi hadau podér, FRETILIN hakarak garante estabilidade governativa ba Oitavu Governu to’o 2023,” Marí Alkatiri haklaken.
Karik Prezidente Repúblika responde ba pedidu Bankada CNRT nian-ne’e hodi husu atu FRETILIN ho CNRT tuur hamutuk? Marí Alkatiri dehan, Prezidente Repúblika bele responde, más FRETILIN partisipa bainhira partidu hotu-hotu ne’ebé asentu iha Parlamentu Nasionál tuur hamutuk. Ho hakarak katak, atu diskute loloos saida mak Estadu Direitu Demokrátiku ba Timor-Leste no saida mak kultura no vida instituisaun Estadu nian iha Timor-Leste.
“Ha’u só responde ba Prezidente Repúblika katak, rua de’it, CNRT ho FRETILIN, lae. Tenke partidu hotu-hotu purké ha’u iha sasán barak atu ko’alia sobre vida estadu ida-ne’e nian dezde 2017. Ita la’o sala dalan, ita naksalak tiha ona, ita atu korrije tenke hatene uluk saida. La’ós dehan agora ita ba hakuak malu tanis fali ona, di’ak ona,” eis Primeiru-Ministru ne’e afirma-tan.
Espetativa povu nian mak partidu CNRT ho FRETILIN tenke hamutuk duni atu rezolve povu nia vida no nia sustentabilidade. Ba ida-ne’e, Marí Alkatiri, konsidera katak, povu nia espetativa ne’e lejítimu. Maibé líder polítiku no ParPol sira tenke iha sentida responsabilidade.
“Ita kuandu avansa kria tan espetativa ba povu tenke rezolve duni, tanba ne’e, saida mak ita atu ko’alia ita tenke ko’alia,” hateten Marí Alkatiri hodi subliña tan, “Ami-ne’e katuas ona, se ami la barani atu hateten saida mak sala no saida mak la sala, bele dehan la simu, bele mós dehan ne’e lae, más ha’u iha direitu atu hateten katak sala ne’e mai husi ne’ebé. Ha’u fiar katak Oitavu Governu tenke la’o ba oin.”
Karta Ba TR Laiha Razaun
Oportunidade ne’e, Marí Alkatiri mós responde kona-ba karta ne’ebé membru Parlamentu Nasionál na’in-18 ne’ebé hatama ba Tribunál Rekursu (TR) hodi husu fiskalizasaun ba aktu Prezidente Repúblika nian hodi hateten katak ba Alkatiri hanesan jurista haree karta ne’e razaun laiha tanba Tribunál Rekursu la deside ba kondisaun ba aktu tanba TR responde ba aktu lejizlativu se illegál ka inkonstitusionál.
Notísia Relevante : Membru PN Na’in-18 Husu Fiskalizasaun TR ba Aktu PR Lú Olo
“Advogadu sira bele hanoin oin-seluk, más ha’u-nian mak ida-ne’e, TR laiha razaun para atu konsidera pedidu ida-ne’e. Ha’u hanoin, ha’u-nia irmaun Xanana mós hatene halo senáriu ida-ne’e atu dezvia atensaun de’it,” hateten Marí Alkatiri.
Tuir Alkatiri nia hanoin katak atu di’akliu ba Timor maka; primeiru, respeita malu, segundu, se iha partidu ida mak manán eleisaun entrega ba nia para nia ukun lai no partidu hotu apoia, biar la’ós manán ho maioria absoluta.
“Se nia ukun lahatene, ita buka dalan halo Governu foun ida-ne’ebé bele ukun di’akliu. La’ós, oraoras provoka krize, provoka krize. Ita-nia rain-ne’e lakon tempu de’it ho krize,” tenik Marí Alkatiri.
Kona-ba razaun Konstitusionál katak atu ukun tenke hetan maioria iha Parlamentu Nasionál, Marí Alkatiri afirma, uluk dehan minoria laiha estabilidade governativa, agora maioria mós monu.
“Ita halo maioria ne’e hanesan ita bele halo kamiza ida, buka hena pedasuk-pedasuk suku hamutuk halo kedas kamiza ida, maibé kamiza ne’e hanesan nafatin ho hena pedasuk-pedasuk de’it,” hateten Alkatiri.
Pedidu destituisaun ba Meza PN Normál
Kona-ba partidu tolu; PLP, FRETILIN no KHUNTO hatama ona pedidu destituisaun ba kompozisaun meza Parlamentu Nasionál, Marí Alkatiri lia-tun dehan, nia iha ona konfirmasaun ba situasaun ne’e no nia konsidera ne’e normál.
Notísia Relevante : Bankada FRETILIN, PLP no KHUNTO Hatama Ona Rekerimentu Destituisaun Ba Meza PN
“Se ita iha maioria seluk, tanba saida mak PPN tenke nafatin ho ida uluk-ninian. Demokrasia mak nune’e duni. Normál, maioria seluk ne’e hakarak sira mak prezide meza PN. Signifika, pedidu destituisaun ne’e laiha irregularidade. Ita hakarak ko’alia demokrasia, nia dalan mak ida-ne’e duni,” afirma Marí Alkatiri.
Hatán kona-ba iha kontaktu balun entre nia ho Xanana atu hasoru-malu iha tempu badak nia-laran, Marí Alkatiri hateten, dezde setembru 2017, tinan rua-resin ona, nia nunka hasoru-malu ho Xanana, nunka kontaktu malu liuhusi meiu saida de’it no nunka telefone malu to’o agora.
Jornalista : Eugénio Pereira
Editór : Francisco Simões

