Top

SEFOPE enkoraja traballadór retornu kontinua kria empregu iha rai-laran

SEFOPE hamutuk ho parseiru relevante sira realiza semináriu ho objetivu atu fahe informasaun kona-ba fundus espesial hosi programa PALM ba trabailladór sira atu bele fasilita sira-nia negosiu baihira fila mai Timor-Leste, iha salaun City 8 Dili, tersa (17/11). Imajen Tatoli/Francisco Sony

DILI, 17 Novembru 2026 (TATOLI)–Sekretária Estadu ba Formasaun Profisionál no Empregu (SEFOPE) enkoraja traballadór retornu Timor-Leste sira-ne’ebé fila husi rai-li’ur hanesan Austrália, Korea, Nova Zelándia no Japaun, atu kontinua kria empregu iha rai-laran liuhusi dezenvolvimentu negósiu independente, hodi hamenus dezempregu no hadi’a ekonomia nasionál.

Programa Empreendedorizmu Independente ba Traballadór Migrante ne’ebé Fila (Programa Auto-Empregu Retórnu), ho fó apoiu ba grupu negósiu hamutuk hitu husi munisípiu lima ne’e, realiza ho asinatura kontratu entre SEFOPE no grupu sira iha City8, Manleuana, Dili, tersa (17/11).

Sekretáriu Estadu ba Formasaun Profisionál no Empregu, Rogério Araújo Mendonça, hateten katak Governu iha kompromisu atu asegura traballadór retornu sira la’ós de’it hetan rendimentu no esperiénsia durante servisu iha rai-li’ur, maibé mós bele aproveita sira-nia abilidade no osan ne’ebé rai hodi kria atividade ekonómika produtiva bainhira fila-fali ba Timor-Leste.

“Governu la’ós prepara imi de’it atu servisu iha rai-li’ur, maibé bainhira imi fila mai, Governu kontinua fó atensaun. Imi tenke iha kapasidade atu kria servisu ba imi-nia an, família no komunidade,” Sekretáriu Estadu ne’e relata ba jornalista sira iha City 8, Manleuana, ohin.

Tuir nia, traballadór retornu sira-ne’ebé iha esperiénsia servisu iha Austrália, Korea Súl, Japaun no Nova Zelándia iha esperiénsia no abilidade ne’ebé iha, sira bele uza hodi dezenvolve negósiu liuliu iha setór agrikultura, pekuária no atividade ekonómika seluk.

Governante ne’e enfatiza katak traballadór retornu sira presiza muda sira-nia hanoin, atu la depende nafatin ba oportunidade servisu iha rai li’ur, maibé hahú harii negósiu sustentável iha rai laran.

“Bainhira imi fila mai, imi ona iha esperiénsia no abilidade. Kbi’it hotu ne’e tenke uza atu dezenvolve negósiu hahú husi família, depois komunidade, to’o bele fó benefísiu ba nasaun,” nia afirma.

Nia fó hanoin ba benefisiáriu sira atu jere rendimentu ho matenek, inklui fahe entre kapital negósiu no nesesidade konsumsaun loroloron, atu nune’e negósiu ne’ebé harii bele dezenvolve no dura iha tempu naruk.

Tanba, nia konsidera katak susesu programa reintegrasaun la’ós sukat de’it husi númeru traballadór ne’ebé hetan oportunidade servisu iha rai-li’ur, maibé mós husi sira-nia kapasidade atu harii negósiu no kria oportunidade servisu bainhira fila-fali ba rai.

Iha parte seluk, Diretór-Jerál SEFOPE, Carlito Rosário Cabral, esplika katak Governu harii Departamentu Reintegrasaun iha tinan 2023 atu fó akompañamentu ba traballadór retornu sira hafoin remata sira-nia kontratu servisu iha rai-li’ur.

“Departamentu ne’e hala’o atividade oioin, inklui identifikasaun traballadór retornu ne’ebé fila, formasaun kona-ba empreendedorizmu, semináriu reintegrasaun, no kooperasaun ho instituisaun Governu, setór bankáriu no organizasaun relevante sira,” Diretór Jerál ne’e afirma.

Tuir Carlito, iha tinan 2025, SEFOPE hahú programa pilotu apoiu ba negósiu ba grupu traballadór retornu na’in-haat ne’ebé fila husi Austrália, ho apoiu finanseiru husi Departamentu Negósiu Estranjeiru no Komérsiu Austrália (DFAT).

“Tinan ida-ne’e ami aumenta apoiu, la’ós ba traballadór ne’ebé fila husi Austrália de’it, maibé mós husi Koreia, Nova Zelándia no Japaun, liuliu sira-ne’ebé hahú ona atividade ekonómika no presiza apoiu atu dezenvolve sira-nia negósiu,” nia esplika.

Nia haktuir, grupu benefisiáriu hitu ne’ebé simu apoiu iha tinan ida-ne’e mai husi Dili grupu ida, Ermera grupu rua, Aileu grupu rua, Manufahi grupu ida no Manatutu grupu ida.

Nia mós afirma katak partisipasaun autoridade Munisípiu sira iha asinatura kontratu ne’e iha objetivu atu asegura grupu benefisiáriu sira hetan akompañamentu no monitorizasaun kontinua.

“Ami husu ba autoridade Munisípiu sira atu kontinua akompaña grupu sira-ne’e. Labele husik atividade sira para de’it iha asinatura kontratu, maibé tenke kontinua dezenvolve to’o sira sai emprezáriu no kria oportunidade servisu ba komunidade,” nia apela.

Traballadór retornu sira aproveita esperiénsia atu harii negósiu

Entretantu, benefisiáriu husi empreza Aileba Family Farm iha Manufahi, Manuel do Santos da Conceição, hateten esperiénsia servisu iha Austrália fó motivasaun ba nia atu harii negósiu haki’ak manu broiler no fahi hamutuk ho nia grupu.

“Ha’u hahú servisu iha Austrália iha tinan 2016 no partisipa ona dala haat iha programa traballu. Negósiu ne’ebé sira dezenvolve durante liu tinan ida ne’e envolve ona membru grupu na’in 10,” benefisiáriu ne’e informa.

Tuir nia, grupu ne’e hetan apoiu finanseiru $6.000-resin liuhusi SEFOPE atu hametin atividade haki’ak manu broiler no fahi, no aumenta oportunidade servisu ba joven sira iha área ne’ebá.

“Ami-nia negósiu la’o di’ak tanba ami hetan oportunidade atu servisu iha Austrália liuhusi SEFOPE. Hafoin fila mai, ami hakarak loke oportunidade servisu ba kolega joven sira-ne’ebé seidauk iha servisu,” Manuel hateten.

Nia hein katak apoiu husi Governu bele ajuda hasa’e kapasidade negósiu nian, atu grupu bele aumenta produsaun no emprega traballadór tan.

Iha sorin seluk, Responsavel Grupu Misrain iha Aileu, Fátima Soares, hateten nia uza rendimentu ne’ebé hetan durante servisu iha Austrália hodi hahú negósiu hakiak ikan hamutuk ho komunidade lokál.

“Ha’u servisu iha Adelaide, Austrália, hahú husi 8 Outubru 2024 to’o 4 Juñu 2025, ho atividade agríkola hanesan foti uvas, blueberry no masan,” nia relata.

Hafoin fila ba Timor-Leste, nia forma grupu negósiu ho membru na’in-haat atu dezenvolve atividade haki’ak ikan tilápia, ikan karpa no ikan lele jumbo.

Grupu ne’e mós hetan formasaun téknika husi organizasaun WorldFish, no apoiu finanseiru $5.000-resin liuhusi SEFOPE.

“Ha’u agradese tebes tanba hafoin fila husi Austrália, hau bele uza osan ne’ebé hau hetan husi servisu atu forma grupu hakiak ikan no kria oportunidade servisu hamutuk ho membru sira seluk,” nia dehan.

Fátima hein katak negósiu ne’e bele dezenvolve di’ak liután no fó benefísiu ekonómiku ba membru grupu sira no komunidade iha Aileu.

Iha oportunidade hanesan, Diretór-Jerál ba Prevensaun no Sensibilizasaun husi Komisaun Anti-Korrupsaun (KAK), Antonino Alves da Cruz, fó hanoin ba benefisiáriu sira atu uza apoiu ne’ebé Governu fó ho transparénsia no responsabilidade.

Tuir nia, fundu ne’ebé mai husi Orsamentu Jerál Estadu (OGE) tenke uza tuir proposta no objetivu atividade ne’ebé konkorda ona.

“Apoiu ne’ebé imi simu tenke uza ho responsabilidade, tuir proposta ne’ebé imi aprezenta ba SEFOPE. Tanba osan ne’e mai husi orsamentu Estadu, se uza sala bele lori responsabilidade kriminál,” Antonino afirma.

Nia mós fó hanoin ba benefisiáriu sira atu evita prátika subornu, tratamentu priviliádu ka abuzu relasaun pesoál atu hetan apoiu husi Governu.

Antonino hein katak programa ne’e bele sai dalan ida ba traballadór migrante sira atu aplika esperiénsia ne’ebé sira hetan iha rai li’ur, no iha tempu hanesan kontribui ba dezenvolvimentu ekonómiku nasionál.

Aleinde husi programa apoiu ba empreendedorizmu, tuir dadus husi Diretór Nasional Empregu Estranjeiru, traballadór retornu Timor-Leste hamutuk na’in 3.034 mak fila husi Austrália durante períodu Janeiru to’o Outubru 2026.

Iha períodu hanesan, traballadór na’in-71 mak fila husi Korea Súl, enkuantu traballadór na’in-10 ne’ebé partisipa iha programa servisu iha Nova Zelándia remata ona sira-nia kontratu.

Jornalista : Alexandra da Costa

Editór        : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!