DILI, 18 jullu 2022 (TATOLI)—Vice-Prezidente Komisaun G ne’ebé trata asuntu edukasaun, juventude, kultura no sidadania, Josefa Álvares Pereira Soares, hateten Governu presiza hasa’e produsaun algodaun soru tais nian iha Timor-Leste, nune’e soru-na’in sira bele soru tais ho kualidade.
“Presiza produsaun algodaun. Prodúz kabas ne’e en kuantidade, labele ema ida de’it nia kuda nia toos laran hun ida no rua, ita dehan ida-ne’e mak loos ona. Maibé, oinsá mak ita bele prodús en kuantidade atu algodaun ne’e ita uza atu fabrika ita-nia tais. Se ita hakarak buat ida-ne’e atu sai hanesan ba komersionaliza ita-nia tais, dahuluk mak produsaun algodaun en kuantidade, hanoin ida ne’e Ministru Turismu Komérsiu no Indústria tenke servisu hamutuk ho Ministériu Agrikultura atu bele prodús no diversifika nafatin produsaun kabas ne’e iha populasaun nia klaran, hanesan iha agrikultura sira-nia liman. Tanba ida-ne’e bele lori mós osan ba iha agrikultura sira,” Josefa Álvares Pereira Soares hateten ba Agência Tatoli, iha resintu Parlamentu Nasionál (PN), Dili.
Tais Timor-Leste rekoñese ona iha UNESCO Paris sai hanesan patrimóniu mundiál no immaterial ne’e, hanesan privileiju boot ida-ne’ebé hetan rekuñesimentu internasionál hanesan sítiu patrimóniu kluturál no orijinál Timor-Leste nain.
“Ha’u hanoin katak ita iha ona privileiju boot ida-ne’ebé hetan rekoñesimentu internasionál, katak tais ne’e hanesan sítiu patrimóniu kulturál no orijinál hosi Timor-Leste. Agora, oinsá mak ita tenke prezerva nia atu labele lakon. Dahuluk, ita tenke halo progresu ba tais ne’e rasik, katak labele para de’it ho ita-nia ama ferik sira, maibé oinsá ita mós tenke hanorin ita-nia labarik joven sira atu bele hatene oinsá ita halo tais ne’e,” nia dehan.
Nia dehan, maske iha timoroan balun mak loke ona empreza ba tais emprime Timor-Leste nian maibé labele halo lakon tais nia orijinalidade no valoriza inan-feton soru-na’in sira-nia tais orijinál sira.
“Maibé, ita labele halo lakon orijinalidade ita-nia tais. Daruak, ita mós tenke valóriza ita-nia ama ferik sira ne’ebé uluk halo tais ne’e. Ida-ne’e importante tebes tanba valóriza mós sira-nia servisu. Datoluk, oinsá mak ita melhora di’ak liután kualidade tais ne’e rasik,” reprezentante povu ne’e hateten.
Kualidade tais ne’e, nia dehan, fatór ida importante no fundamentu tebes atu oinsá mak ema bele gosta di’ak liután tais ne’e, maibé agora iha tais barak ne’ebé inan-feton sira soru ka prodús ne’e la’os ho kabas ne’ebé kud aiha to’os laran.
“Tais ne’ebé ita nia inan-feton sira prodús ne’e, halo ho kabas ne’ebé la’os ita-nia rasik ne’ebé bolu dehan ita tisi tiha mak foin halo ne’e laiha, maibé ita sosa kabas kór sira mak hodi halo tais. Entaun, kabas kór sira-ne’e barak mak kór sai, hosi kabas sira-ne’ebé kór sai-ne’e, estraga ona ita-nia kualidade tais. Entaun, oinsá mak ita liuhosi Ministériu kompotente bele halo ita-nia kooperasaun ho nasaun viziñu atu oinsá mak sira bele oferese ka importa kabas sira ne’ebé labele kó sai, atu nune’e ita kuandu soru ita-nia tais karik sai tais kualidade nian,” nia dehan.
Iha parte seluk, nia hateten, Timor-Leste bele importa kabas maibé mantein nafatin ho forma no métodu oinsá mak halo tais ne’e ninia orijinál ne’e tenke mantein nafatin, nune’e hosi jerasaun ba jerasaun koñese katak tais ne’e halo hanesan no forma itais hanesan.
Atu di’ak liután, mak presiza prodús iha lei direitu autór tanba ia lei direitu autór ne’e tenke inklui ona, pelemenus artigu ida-ne’ebé ko’alia kona-ba Timor-Leste nia tais tanba hosi artigu ne’e mak orsida ezekutivu sira bele prodús lei-oan ruma atu proteje di’ak liután tais Timor-Leste no mós atu identifika kada munisípiu nia tais ne’e rasik.
Tanba, ita haree katak, agora dadaun munisípiu sira komesa hadau malu iha forma dezeña, katak ida ne’e ami-nia. Entaun, oinsa mak ita tenke halo lei ida, atu bele fó protesaun no identika kada munisípiu nia tais rasik nune’e ita bele prodúz tais.
“La’ós signifika katak ita labele diversifika ita-nia tais rasik. Ita bele deversifika maibé ninia orijinalidade ita labele so’e. Ida-ne’e ha’u espera iha lei ne’e bele prodús atu oinsá bele proteje di’ak liután, ita-nia tais ne’ebé ita hetan ona rekuñesimentu hosi UNESCO katak ida-ne’e patrimóniu kulturál ita-nian rasik,” nia hateten.
Kona-ba nasaun seluk ne’ebé imprime tais Timor hodi faan ho folin baratu, nia akresenta, Timor-Leste tenke iha lei atu bele proteje tais Timor, atu ema seluk labele mai hadau hodi dehan tais ne’e sira-nia.
“Tanba, ita iha baze ida fundamentál tebes mak UNESCO hodi rekoñese ona, maibe nia rekoñese de’it la to’o, presiza iha mós lei ida atu bele proteje. Lei ne’e mak agora ami buka atu diskute depois iha resesu kona-ba direitu autór ne’e. Tanba, tais ne’e mai hosi kapasidade intelektuál ita-nia bei-ala sira-nia ne’ebé sira husik hela mai ita. Agora se ita la proteje kapasidade intelektuál atu bele fabrika, hodi prodúz no atu bele halo tais, mak aban bainrua ema mai ho sira-nia metodu modernu hodi fabrika, entaun ida-ne’e sira dehan sira-nian, tanba ne’e ita tenke mantein nafatin ita-nia orijinalidade ne’e. Maibé ita mós tenke prodús no fasilita ona nia produsaun orijinalidade dezeña sira liuhosi formatu modernu ida ho mákina, ida-ne’e diversifika ita-nia tais sai kualidade ida di’ak liután no ema hotu bele koñese,” nia dehan.
Tanba, ema barak dehan Timor nia tais ne’e todan ne’e tanba orijinál, signifika soru ne’e metin ho kualidade ne’ebé di’ak entaun sente ba todan.
Nune’e, nia husu ba kada partidu polítiku sira mós iha nia papél fundamentu ida ba protesaun buat hotu-hotu ne’ebé temi ona katak ida ne’e patrimóniu rai ida-ne’e nian, tanba buat ida forma partidu ne’e nia objetivu atu bele kompete malu iha eleisaun para ukun no bainhira ukun ne’e tenke iha programa, entaun partidu polítiku iha dever atu proteje, promove no progridu iha nasaun hotu nia klaran.
Hanesan partidu polítiku, nia tenke iha planu no nia tenke buka konvense katak timoroan mak tenke prodús tais.
Tanba ne’e, juventude tenke sente orgullu atu oinsá mak bele fó mós nia kontribuisaun, oinsá nia bele hanoin atu aprende no promove ba ema seluk kona-ba ninia rasik. Se patrimóniu hanesan tais, hanesan nia identidade ne’ebé timoroan rasik sente orgullu ho ida-ne’e.
“Ha’u hanoin ita lakon valór ida-ne’ebé ita-nia beiala sira husik hela mai ita. Ita-nia beiala sira husik mai ita, ita tenke proteje,” nia dehan.
Partidu Fretilin nia espersna katak ba iha loron ida dahuluk Governu sei halo buat ruma atu bele proteje tais Timor-Leste no sei iha programa balun ne’ebé bele inklui atividade hodi involve juventude foun sira oinsá mak atu bele habelar, liu-liu atu bele prodús tais ne’e.
Iha mós maneira no forma seluk, ne’ebé bele liuhosi halo tais maibé antes halo tais nia tenke prodús, nune’e nia bele kontribui ho kultura ne’ebé bele fó kontribuisaun ba produsaun, hodi bele prodús fali tais ne’e.
“Entaun, iha valór no iha relasaun lasu atividade ne’ebé hamutuk atu bele halo tais. Dahuluk, ita ne’ebé kuda algodaun, hosi kuda kabas prodúa tais, depois prodús tais ba komersializa tais. Hosi komersializasaun tais ne’e mak halo ba nia promosaun tais,” nia dehan.
Jornalista : Nelia Fernandes
Editór : Cancio Ximenes
